Sorumluluk Bilinci Ve Gelecek Kaygısı

Kur’an-ı Kerim Ahzâb Suresi 72. ayette insanın sorumluluğu “emanet” kelimesiyle ifade edilmektedir: “Biz emaneti göklere, yere, dağlara arz ettik; onlar bunu üstlenmekten kaçındılar ve ondan/onun getireceği sorumluluktan korktular. Onu insan yüklendi. O, gerçekten çok zalim ve çok cahildir.” Bu ayete göre insan, Allah’a kulluk etmekle, emir ve yasaklara uymakla, insan olarak sorumluluklarını yerine getirmekle sorumludur. Ayete göre sorumluluğunun bilincinde olmayanlar ise zalim ve cahil bir konuma düşmektedirler.

O halde insanın sorumlulukları nelerdir?

1. Allah’a karşı sorumluluk: İnsanın öncelikle Rabb’ine karşı “kulluk” sorumluluğu vardır. Zira insanlar ve cinler Allah’a kulluk etmeleri için yaratılmışlardır. İnsan kulluk görevini ifa edebilecek düzeyde dinini, helal ve haramları bilmek, bütün yaşantısını meşru zeminde sürdürmek, yaptığı her işin ve söylediği her sözün hesabının ahirette sorulacağını bilerek hareket etmek zorundadır.
2. Kendine karşı sorumluluk: İnsanın en önemli sorumluluklarından biri de kendisine karşı sorumluluğudur. Allah’ın emanet olarak verdiği bedenin sağlığını korumak, dengeli beslenmek, tehlikelere karşı önlem almak, kimseye muhtaç olmadan yaşayabilecek bilgi ve tecrübe kazanmak, gelir sağlayan bir meslek edinmek, günahlardan ve tehlikeli işlerden uzak durarak fıtratını ve insan onurunu korumak insanın kendisine karşı başlıca sorumluluklarıdır.
3. Ailede sorumluluk: Bir aile içinde yaşayan insanın ailedeki konumuna göre de sorumlulukları vardır. Aile reisi bir erkek, ailenin beslenme, giyim, barınma ve aile bireylerinin korunmasından sorumludur. Kadınsa öncelikle ev işlerinden sorumludur. Çocukların da yaşına göre eğitim, çalışma ve aile büyüklerinin işine destek olma gibi sorumlulukları vardır.
4. İş hayatında sorumluluk: Kamuda ya da özel sektörde çalışan veya kendi işini yapan insanlar da kazancının helal olması için işini hakkıyla yapma sorumluluğuna sahiptir. Toplumda insanların ihtiyacını karşılayan her meşru iş saygındır. Herkesin nitelikli hizmet ve kaliteli ürün üretme sorumluluğu vardır. İnşaat sektöründen sağlık sektörüne karşılaşılan problemlerin birçoğunun temelinde işlerin baştan savma yapılması ve ürünlerin kalitesiz imal edilmesi sorunu yatmaktadır.
5. Mahalleye, şehre ve ülkeye karşı sorumluluk: İnsan içinde yaşadığı mahallenin ve şehrin kurallarına uyma, yaşadığı ülkenin imarına, ıslahına ve korunmasına katkı sunma sorumluluğu altındadır. İnsanların sorumluluklarını yerine getirmediği, işlerin gelişi güzel yapıldığı bir ülkede kaos meydana gelir, huzur ve güven kaybolur. Ülke savunması söz konusu olduğu zaman herkes yaşına ve imkânına göre kendisine verilen görevi yerine getirmekle yükümlüdür.
6. Çevreye karşı sorumluluk: Yaşadığımız tabii çevre Allah’ın bize emanetidir. Çevreyi atalarımızdan devraldığımız gibi bizden sonraki nesillere doğal özelliklerini bozmadan teslim etme sorumluluğumuz vardır. Allah A’râf Sûresinin 56. ayetiyle insanları uyarırken hem toplumsal düzenin hem de tabii çevrenin ıslahı için çalışılmasını, tahripkâr tutumlardan sakınılmasını emretmektedir: “Islah edilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.”

Sorumluluğunun bilincinde olan, her vakit üzerine düşen sorumlulukları yerine getiren bir insanın gelecek kaygısı oldukça yersizdir. Çünkü gelecek yılları görüp görmeyeceğimiz kesin değildir. Allah bize gelecek yıllarda yaşamayı nasip ederse ve biz bilinçli yaşayan bireyler isek o gün de en kötü ihtimalle bugünkü gibi olacaktır. Kendimizi sürekli geliştiren iyi yetişmiş insanlar isek Allah bize yeni fırsatlar yaratmış ise geleceğin bugünden çok daha iyi olması da mümkündür. Allah bizi hastalık, yakınların vefatı, mala gelen zararla da imtihan edebilir. Kur’an’da Allah Bakara Sûresi’nin 155. ayetinde şöyle buyuruyor: “Sizi biraz korku, açlık, mal, can ve ürünlerin noksanlığı ile imtihan ederiz. Sabredenleri müjdele.” Allah bir kuluna geniş imkânlar vermişse bu şükür vesilesidir. Bu durumdaki bir Müslüman şükredenlerden olmak için çaba sarf etmelidir. İnsan bazen hiç beklemediği anlarda ayette belirtilen sıkıntılardan bir ya da birkaçı ile de karşılaşabilir. Bu durumlarda sabredenleri de Allah müjdelemektedir. Bu müjde dünyada Allah’ın salih kulları arasına, ahirette de cennete girmektir. Dolayısıyla Müslüman iyi hâllerde nimete şükrederek, zor durumlarda sabırlı davranarak her halükârda kazananlardan olmaktadır.

İnsan, emeğinin karşılığını mutlaka alır. “Gelecek benim için nasıl olacak? İşten çıkarılırsam yeni bir iş bulabilir miyim? Ev, araba alabilecek miyim? Çocukların eğitimi, evliliği ve iş hayatı nasıl olacak?” şeklindeki sorular herkesin aklına gelebilir. İnsan bu soruları göz önüne alarak kendince birtakım hazırlıklar da yapabilir. Fakat bu soruların takıntı hâline getirilmesi strese yol açar. Gelecek kaygısı iman zaafına işaret eder. Tedbir aldıktan sonra takdiri Allah’a bırakmak gerekir. “Olanda hayır vardır.” şeklinde tevekkül etmek imanın ve Allah’ın takdirine teslimiyetin bir gereğidir. Gelecek kaygısı, geleceği değiştirmez sadece insanı huzursuz eder. Sorumluluk bilinci ve tevekkülle çalışanlar geleceğe umutla bakabilirler. Çünkü onlar üzerlerine düşeni yapmış, neticeyi Allah’a bırakmıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri geleceğe umutla bakmayı şu şiiri ile çok güzel özetlemiştir:

Deme şu niçin şöyle

Yerindedir ol öyle

Bak sonuna sabreyle

Mevlâ görelim neyler

Neylerse güzel eyler.