Neden Sonra

‎17. yüzyılın Sebk-i Hindî akımından etkilenen şairlerinden biri olan Mezakî’nin Dîvânı’nda ‎hikemî bir yolculuğa çıkmak, şairin dünyasını anlamaya katkı sağlayacağı gibi devrini anlamaya da ‎yardımcı olacaktır. Mezakî, önemli dîvân şairlerinden. Herkesin bildiği dillerde darbımesel gibi ‎dolaşan bir beyti vardır:‎

Sunar bir câm-ı memlû bin tehi peymâneden sonra

Döner vefk-i murâd üzre felek ammâ neden sonra

(Bin tane boş kadehten sonra bir dolu kadeh sunar; felek insanın isteği üzere döner ama iş işten ‎geçtikten sonra...‎)

İnsan çalışır, çabalar, maksûduna ulaşır ama köprülerin altından çok sular akmış olur. ‎Zavallı bir de bakar ki, maksût ele girmiş ama, artık onu ardından koşturan arzudan eser kalmamış. ‎Âdetâ bir son çığlık, bir son nefestir baştaki beyit. Eskiler “Ba’de harabi’l-Basra.” derler bu duruma. ‎Türkçesiyle; “İş işten geçmiştir.” Şu aşağıdaki beyitte Mezakî âdetâ insanoğlunun hayat tecrübesini ‎özetlemiştir:‎

Bertaraf eyle gönül dağdağa-i dünyâyı

Râhat-ı pîr-i hıred sabr u sükûnundandır

(Ey gönül, dünya dağdağasını/telaşını/gürültüsünü patırtısını bertaraf et/bir kenara at; akıl ihtiyarının huzuru, rahatı sabır ve ‎sükûnundandır.)‎

Bilgece bir sabır telkin eden yukarıdaki beyti terennüm etmekte şair haksız mıdır? Hoş, ‎bunun başka bir yolu da yoktur. Hırs, olsa olsa sahibine zarar verir. Akıl, düşünce merkezi olduğu ‎için şair ona “pir” sıfatını yakıştırıyor. İnsan yaşlandıkça tecrübesi artar. İçinde sürekli dünya arzu ‎ve istekleri kaynayan bir insanın huzur bulması zordur. Şair, huzura ermek isteyen akla, daha ‎doğrusu akıl sahibine tasavvuftaki tecerrüdü tavsiye ediyor. Dünya dağdağasını bırak, arkasından ‎koşma, o zaman huzur bulursun diyor. Sabır her zaferin anahtarı olduğu gibi sükûn da huzurun ‎kapısıdır.‎

Eski şairlerimiz her ne kadar bir gönül tutkusundan sıkça söz etseler de kavuşmak gibi bir ‎ hayal peşinde koşmazlar. Çünkü aradıkları güzel yeryüzünde yoktur. Onlar hemen ‎umumiyetle “hüsn-i mutlak” olan Sâni-i Âlem’e duyulan aşkı terennüm ederler. ‎Aşağıdaki beyitte şair, ‎‎“Sevgilinin hayâlî ile kanaat et, kavuşmak için kanat çırpmaktan vazgeç; çünkü kanatları temennî ‎etmek, sevgi karıncasının felaketidir.” diyerek bu gerçeğe dikkatleri çarpıcı bir örnekle çeviriyor. ‎Karıncanın kanatlanması, ölümünün yakın olduğuna delâlet eder. O hâlde âşık bu gerçeği göz önüne alıp bu dünyada sadece ‎sevgilinin hayâli ile yetinmelidir:‎

Kanâat kıl hayâl-i yâra geç pervâz-ı vuslatdan

Temennâ-yı per ü bâl âfet-i mûr-ı mahabbetdir

“Bu sevgili mutlaka bir insan olmalı mıdır?” diye bir soru sorulabilir. Aslında insanı peşinden ‎koşturan her varlık, her arzu ve istek birer sevgilidir.  Yetinmesini bilmek, önemli insânî ‎vasıflardandır. Açgözlülük tek kelimeyle hüsran sebebidir. Şair, karınca örneğini, isabetle seçmiştir. ‎Her varlık gibi karınca da uçmak, kanatlanmak ister. Bunu yaparken ecelini aradığını bilemez. ‎Karıncanın kanatlanması, ömrünün sonu anlamına gelir. Kimi zaman aşırı istekler, sahibi ‎havalandırır, baş aşağı yere vurur. Bu yüzden, “Hırs zarar sebebidir.” derler.‎ Benzer düşünceyi bir beytinde Fuzûlî şöyle dile getirmiştir:‎

Hayal ile tesellîdir gönül meyl-i visâl etmez

Gönülden taşra yâr olduğunu âşık hayâl etmez

(Gönül hayal ile avunur, kavuşmaya meyletmez; âşık, gönül dışında bir sevgili olduğunu ‎düşünmez.‎)

Klâsik şiirde sevgili önce bizzat Allah, sonra Hz. Peygamber (s.a.v.), padişah veya bir güzeldir. ‎Kâinâtın yaratılış sebebi olarak aşka iman eden şair, bütün güzelliklerin kaynağı olan Yaratıcı’ya ‎kalbini yöneltir, onun aşkıyla doldurur içini. Ona, bu dünya hayatında tam mânâsıyla kavuşmaya bu ‎ten kafesi mânîdir. Sâlik, dünyada çalışır, çabalar, nefsini mâsivâ kirlerinden, Allah’ın dışındaki her şeyden tasfiye ederek bu aşka ‎hazırlanır. Kavuşmak ebedî âlemdedir. Bu yüzden Mevlânâ ölümü “şeb-i arûs” olarak niteler. ‎Sevgili ezel ve ebed sultanı olunca şair, dünyada visâl/kavuşmayı düşünmez, hayali ile avunur. Hac ‎yoluna çıkan bir karınca safiyeti ile bu uğurda her türlü meşakkati göze alır. Allah, kâinata ‎sığmadığını ancak mü’min kulun kalbine sığdığını buyuruyor. Fuzûlî’nin söylediği de bu olsa ‎gerek. Gönülden taşra sevgili yoktur diye.‎

Âşık, kalbini mâsivâdan temizlemek durumundadır; onun gönlünde iddia, başka arzu ve ‎istekler bulunması yakışık değildir. İşte bu düşünceyi dile getiren bir beyit:‎

Derûn-ı âşıka efkâr-ı mâsivâ düşmez

O rûşen âyîneye aks-i müddeâ düşmez

(Âşığın kalbine, içine mâsivâ düşünceleri düşmez; o aydınlık aynaya iddia görüntüsü ‎düşmez.‎)

Âşığın kalbi bir aynadır. Aynanın paslanmaması için mâsivâ denilen, Allah’tan başka ‎varlıkların arzu ve isteği düşmemelidir. Allah dışındaki her varlığın var olması sadece bir iddiadır. ‎Allah’ın varlığına nisbeten bir varlığı söz konusu olamaz. Bu ancak kuru bir iddia olur.  İnsan ‎kalbinde sadece Allah sevgisi bulunmalıdır. Kalb, Allah’ın tecellî ettiği aynadır, onun nurlarını aksettirmesi için ‎her türlü kirden pastan arınması, arındırılması lâzımdır. Benzer bir düşünceyi hikemi şiir mektebinin ‎kurucusu Nâbî şöyle dile getirmiştir:‎

Âyîne-i idrâkini pâk eyle sivâdan

Sultân mı gelir hâne-i na-pâke hicâb et

(İdrak aynanı, gönlünü mâsivâdan temizle; utan, hiç kirli eve sultan konuk gelir mi?‎)

İnsan bir dostunu ağırlamak için nasıl çalışır, çabalar meskenini temizlerse, kalbini de hakîkî ‎dostu için öyle temizlemelidir. İnsan kir pas içindeki eve misafir çağırmaktan utanmalıdır. Söz ‎konusu kâinâtın yaratıcısı ise, kalbin tamamen tevhîd nurları ile cilâlanması şart olur.‎

Tam bir ihlâsla ilâhî güzelliğe teslim olan âşığın kalbi, aşk kılıcıyla yüz parça olur da her ‎biriyle o güzelliği seyreder. Nasıl bir ayna kırıldığında her parçası ayrı bir ayna olursa, hâlis ‎âşığın kalbi de muhabbet kılıcıyla paramparça olsa; her biriyle Esmâ-i Hüsnâ’nın tecellîlerini seyreder. ‎Her parça cânânı gösteren bir ayna olur:‎

Cânâ seni her yüzden eder şimdi temâşâ

Sad pâre edelden dili şemşîr-i mahabbet

(Ey sevgili, aşk kılıcı gönlü yüz parça ettiğinden beri seni her yüzden (her yerden) seyreder.)‎

Bu beyitte tanımını bulan âşığın, dünyaya meyletmesi söz konusu olabilir mi?‎

Sunacağımız aşağıdaki beyit yiğitçe bir kükreyiş ifadesi olmak gibi bir ayrıcalığa sahiptir: ‎

Civânmerd-i mahabbet mübtelâ-yı dehr-i dûn olmaz

Yalancı kahbe dünyâya er oğlu er zebûn olmaz

(Aşk yiğidi, alçak dünyanın isteklisi, tutkunu olmaz; er oğlu er yalancı kahpe dünyaya esir ‎olmaz.‎)

Baştan beri klâsik şairlerimizin tok gözlülüğünden söz edip duruyoruz. Bu beyit de bu ‎husustaki iddiamızın isbatıdır. Mert insan, alçak dünyaya tenezzül etmez, ona bağlanıp zebûn ‎olmaz. Söz konusu bir âşıksa, onun dünyasında sevgiliden başkasının bulunması zaten mümkün ‎değildir. Kanâate ulaşmanın yolu tevekkülden geçer. Aşağıdaki beyit tevekkülün güzel bir ifadesidir: ‎

Sen hemân Ka’be-i maksûda teveccüh eyle ‎

Rehber-i lutf-ı İlâhî sana hem-râh yeter   ‎

(Sen hemen maksut/hedefinin kâbesine yönel; sana yol arkadaşı olarak İlâhî lütfun rehberliği ‎yeter.‎)

Amacına samîmî olarak kilitlenen bir insana Allah, elbette yardımcı olur. “Sen samîmî olarak ‎dileğinin kâbesine yönel, Allah’ın lütfu sana yâr ve yardımcı olacaktır.” derken şair samîmî inancını ‎da ifade etmiş oluyor. İçten, ihlâsla yapılan duâ reddedilmez; eninde sonunda ya aynen ya da daha ‎güzeli ile cevap verilir. İnsanoğlu sabırsız olduğundan kazâ vaktini beklemek istemez. Aslında ‎sabretse amacına ulaşacak, murâdına erecektir. Şu beyitte Mezakî bu gerçeği dile getirmiştir:‎

Hemân sen rişte-i maksûdunu kat’ etme âlemde

Bulur mânend-i subha intizâm âheste âheste

(Sen, âlemde hemen umut ipini kesme, o yavaş yavaş tesbih gibi düzenini bulur.‎)

İpe geçmeden önce tespih taneleri dağınıktır. Sabırla tek tek ipe geçirilince düzgün bir dizi ‎oluştururlar. Şair bunu örnek göstererek sakın hemen umudunu kesme, isteğinden vazgeçme. Sabret, ‎duâ et, sonunda isteğine kavuşursun diyor. İnsan sabırlı olunca, işleri yavaş yavaş tesbih taneleri ‎gibi yoluna girer. Şart, Allah’tan ümit kesmemek; irtibatı koparmamaktır. ‎

Dîvân şairleri her zaman mazlûmun yanında yer almışlardır. Kasîdelerde zaman zaman bazı ‎zâlimleri överken, onların âdil olduklarını söylemeleri, aslında “Âdil olun, sizden beklenen adâlettir.” ‎öğüdüdür niyetleri. Şairin zâlimlere ibret dersi veren bir beyti:‎

Cihân dâr-ı cezâdır bunda mazlûm-ı sitem-dîde

Alır düşmenden âhir intikâm âheste âheste

(Dünya, fiillerin karşılıklarının görüldüğü yerdir; burada zulüm görmüş kişi sonunda ‎düşmandan âheste âheste intikam alır.‎)

Dünya bir imtihan meydanıdır, buraya düşen ömrü boyunca sınanır ve aldığı sonucun ‎karşılığını öteki âlemde görür. Zâlimler, insanları ezip zulmetseler de çoğu daha dünyada iken ‎yaptıklarının karşılığını görür. Mazlûm yavaş yavaş zâlimden intikamını alır; vesilesi başka ‎başka olsa bile... Zulmün sonunun hüsrân olduğunu hatırlatan şair, bu beytiyle zulme yeltenenleri uyarıyor.‎