Derd-İ Âşıkân Dermânı

 Aziz Mahmud Hüdâyî (?-1628)

Kudûmün rahmet-i zevk ü safâdır yâ Resûlallah

Zuhûrun derd-i uşşâka devâdır yâ Resûlallah

Nebî idin dahi Âdem dururken mâ’-i tîn içre

İmâm-ı enbiyâ olsan revâdır yâ Resûlallah

Kemâl-i zümre-i kümmel senin nûrunla olmuşdur

Vücûdun mazhar-ı tâmm-ı Hudâdır yâ Resûlallah

Seninle erdiler zâta dahi envâ’-ı lezzâta

İşin erbâb-ı hâcâta atâdır yâ Resûlallah

Hüdâyî’ye şefâat kıl eğer Zâhir eğer Bâtın

Kapuna intisâb etmiş gedâdır yâ Resûlallah

Na’t edebiyatı 17. yüzyılda artık kemâl bulmuş denilebilir. Yani Türklerin İslâmiyet’i kabulünden sonra Anadolu’da Şeyyad Hamza, Süleyman Çelebi gibi şairler başta olmak üzere birçok şairin işlediği, Peygamber sevgisiyle ilgili şiirlerde mazmunlar oturmuş; birçok remiz şairlerin kaleminde klişeleşmiştir. Dolayısıyla Aziz Mahmud Hüdâyî’nin aruzla yazdığı bu na’tinde artık kendinden önce söylenmemiş neredeyse hiçbir orijinal söyleyiş yok gibidir. Önceki dönemlerde yazılmış na’tlarda kafiye ve duygu ortaklığını bu şiirde de görebiliriz. Şairin bu şiire, kendisinden duygu olarak bir şey katmadığını, vezin, kafiye ve redifin, şairin söyleyişine hâkim olduğunu söylemekle haksızlık etmiş olmayız. 

Aziz Mahmud Hüdâyî’nin şiiriyle ilgili bir değerlendirme ve karşılaştırma yapacak olursak, özetle şunu söyleyebiliriz: Kendisinden yaklaşık iki asır önce gelen Şeyyad Hamza başta olmak üzere birçok şair, Aziz Mahmud Hüdâyî’nin söyleyeceklerini daha önce söylemiştir.

Şairin heceyle yazdığı şiirlere daha samîmî bir duygu yoğunluğu; daha orijinal bir söyleyiş hâkimdir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, aruz vezninin ağırlığı, sözü aruza uydurma telâşı bu şiire yapmacık bir akis vermekten ileri gitmiyor.

Aziz Mahmud Hüdâyî, Hz. Muhammed (s.a.v.)'in dünyaya gelişini, insanlık için bir rahmet olarak düşünüyor. Onun gelişi aşk derdine müptelâ olanlara bir devâ olmuştur. Hz. Âdem yaratılmadan önce –su ile balçık arasındayken- Hz. Muhammed (s.a.v.) nebî idi.  Burada “Âdem su ile çamur arasında iken ben peygamberdim.”  hadisi hatırlatılarak telmih sanatı yapılıyor.

Evliyâ zümresinin büyükleri, kemâli onun nurunda bulmuştur;  çünkü şaire göre, Allah'ın tamamen tecelli ettiği yegâne vücut onun vücûdudur. 

Hz. Muhammed (s.a.v.) dünyanın bahtını değiştirdi. Dünya türlü nimetleri, lezzetleri onun sayesinde tattı. Her yaptığı iş de ihtiyaç sahipleri için bir ihsan ve bağış olmuştur.

Aziz Mahmud Hüdâyî, Hz. Muhammed (s.a.v.)'den şefâat dilemektedir. Kendisini, ona muhtaç, içiyle dışıyla ona intisap etmiş bir fakir, dilenci gibi görmektedir.

            Neyleyeyim dünyâyı bana Allah’ım gerek

            Gerekmez mâsivâyı bana Allah’ım gerek

diyen ve daha çok, ehl-i tarîkat kimliğiyle bilinen Aziz Mahmud Hüdâyî’nin, 16. yüzyılda şiir sahasında zirve sanatkârların yetişmiş olması sebebiyle,  şairlik yönü arka plânda kalmıştır. Bazı şiirlerini aruz vezni ve beyitlerle yazarken, şiirlerinin büyük bir ekseriyetini hece vezni ve dörtlüklerle yazmıştır. Bu yüzden tezkire yazarları tarafından dîvân şairi kabul edilmemiş ve tezkirelerde de yer alamamıştır.

Hüdâyî, aşağıdaki beytinde soyunun Hz. Muhammed (s.a.v.)'e dayandığı hususunu dile getirir:

N’ola eylersen Hüdâyî’ye nazar

Ceddüm ü pîrimsen ey kân-ı atâ

Şu dörtlükte de aynı şeyi savunur:

Canlar içinde cânân

Ma’den-i ilm ü irfân

Ceddim ü pîrim sultân

Sensin yâ Rasûlallah

Aşağıdaki şiiri ise onun ve Türk edebiyatının en güzel na’tlarından biridir:

Sadr-ı cemî mürselîn

Sensin yâ Rasûlullah

Bedr-i eflâk-i yakîn

Sensin yâ Rasûlullah

Nûrun sirâc-i vehhâc

Âlemler sana muhtâc

Sâhib-i tâc u mi’râc

Sensin yâ Rasûlullah

Âyine-i Rahmânî

Nûr-ı pâk-i Süphânî

Sırr-ı “Seb’a’l-Mesânî”

Sensin yâ Rasûlullah

Şâhidin leyl-i isrâ

“Sübhân ellezî esrâ”

Câmi’-i cümle esmâ

Sensin yâ Resûlullah

Ey menba-ı lutf u cûd

Yerin Makâm-ı Mahmûd

Yaratılmıştan maksûd

Sensin yâ Rasûlullah

Canlar içinde cânân

Maden-i ilm ü irfân

Ceddim ve pîrim sultân

Sensin yâ Rasûlullah

Açan râh-ı tevhidi

Bulan sırr-ı tefrîdi

Hüdâyî’nin ümmîdi

Sensin yâ Rasûlullah

Diğer na’ti:

Ey Rasûl-i Mustafâ vü Müctebâ

Ve’y Habîb-i murtazâ vü Muktedâ

Küntü menz esrârının miftâhısın

Zât-ı pâkin mazhar-ı tâmm-ı Hudâ

Arş-ı a’zâm cilvegâh iken sana

Seyrine Sidre ola mı müntehâ

Lev denevtü deyicek Rûhü’l-emîn

Sen revân oldun pes ey Hayrü’l-verâ

Bârgâh-ı vahdeti erdin hemîn

Kaldı Mevlâ gitdi cümle mâsivâ

Böyle bir nûr etdi neslinden zuhûr

Tan mı İsmâil ederse cân fedâ

N’ola eylersen Hüdâyî’ye nazar

Ceddim ü pîrimsin ey kân-ı atâ