Söyleyenler Kendisin Bilmez Bilenler Söylemez

Kâinatla yüz yüze gelen insan, gördüğü hârikulâde nizam, intizam ve sanat karşısında ‎hayretle ürpermiş, bu mükemmellik karşısında dudaklarından manzûm ‎sevinç ve hikmet ifadeleri dökülmüştür. Aslında şiirdeki vezin ve ölçü bu kâinat nizamına uyma ‎gayretinden başka bir şey olmasa gerektir. Veznin, olmazsa olmaz örneklerini dîvân şiirimizde ‎görürüz. Mizaçlar farklı olduğundan her şiir, her insana hitap etmeyebilir. Dolayısıyla her insanın ‎severek okuduğu şair de farklıdır. Gerçek şairi zevk sahipleri takdir eder; yine de zevklerin şahsîliği ‎esastır. Bu yazıda benim şairim diyebileceğim Şeyhülislâm Yahyâ Dîvânı’nda bir gezinti yapmaya ‎çalışacağım. Şeyhülislâm Yahyâ, ağır fetvâ hizmetinden fırsat buldukça Türkçe’nin ses bayrakları ‎diyebileceğimiz güzel şiirlerini kaleme almıştır. ‎

‎ ‎Kâinatı kudret kaleminin sırlar hazinesi olarak gören şair, Esmâ-i Hüsnâ’nın tecellîgâhı olan ‎bu dünyanın geçici bir sergi yeri olduğunun bilinci içinde, halk edilen/yaratılan her varlığın ‎üzerindeki fânî/geçici, yok olacak damgasına dikkati çekiyor, aşağıdaki beyitte şöyle diyor:‎

Zevâli gussasın çeksün diyü ni’met virür yohsa

Felek ehl-i dilün sanman ki mesrûr olduğın ister ‎

(Felek, gönül ehline, yokluğunu görüp üzüntü çeksin diye, nimet verir; yoksa onların ‎sevinmesini ister sanmayın.‎)

 Şairin söylemek istediği çok açık: Gönül ehli için dünya nimetleri birer ‎imtihan vesilesidir. Bu geçici nimetlere bağlanmak doğru değildir. Üzerinde yokluk damgası ‎bulunan nimetin peşinden özlemle bakmak yakışmaz. Fânîye olan sevgi, gönül ehlinin işi ‎olmasa gerek. Bu beyitte biraz da felekten şikâyet vardır: Felek gönül ehlinin mutluluğunu istemez; ‎onlara nimet vermesi, nimeti kaybetmek korkusunu, tasasını yaşatmak içindir!‎

Sûret-i ikbâl-i dünyâ aldadur gâfilleri

İşret anlarlar anı Yahyâ hayâl-i hâbdur

(Dünya mutluluğunun, talihinin görünüşü gâfilleri aldatır; ey Yahyâ, o bir rüya iken onu ‎yeme içme veya geçim sanırlar.‎)

            İkbâl, sadece gâfilleri, kendinden habersiz insanları oyalar, aldatır; sonra yüzüstü bırakıp ‎gider. Bu sebeple mevki, makam, servet ve şöhrete aldanmak sadece bir zaaf, bir kusur; çabuk ‎uyanılan bir rüyadır. Yahyâ, ikbal basamaklarının en üst derecesine kadar yükselerek koca Osmanlı ‎Devleti’nin şeyhülislâmı olmuştur. Böyle bir makama gelmek onu şımartmamış; ağırbaşlılığını, ‎vakarını koruyarak saygı duyulan bir bilgin olarak görevini yerine getirmiştir. Tecrübeli bir insan ‎olarak her makamın geçici olduğunu, böyle görevlere hırs duyanları ikaz ederek tavsiyelerini dile ‎getirmiştir. Yüksek makamların azilleri, rüyadan uyanma etkisi yapar. Azledilenin çevresinden ‎dalkavuklar çekilir, el etek öpenler onu görmezden gelirler. Böyle bir hâle düşmemek için rütbelere ‎bel bağlamamak akıllı insana yaraşan yoldur.‎    

Mâ’il olmaz dil zen-i dünyâya bir hûb anlayup

Bâde-i gafletle medhûş olmayan itmez galat     

(Gönül bu dünya kadınını güzel sanıp aldanmaz, gaflet şarabıyla dehşete kapılmayan, ‎sarhoş olmayan yanlış yapmaz.‎)

Eskiler, dünyayı nedense, hep ihtiyar, aldatıcı bir yaşlı kadına benzetmiş: Câzibeli, fakat ‎yaşlı bir kadın. Onun ne kadar çok insanı baştan çıkarıp yüzüstü cehenneme gönderdiğini bilenler, ‎aldanmaz, ona yüz vermez. Dünya bir sembol sadece; dünyadaki aldatıcı, yanıltıcı her varlık, her ‎gayr-ı meşrû lezzet bu mânânın şümûlüne dâhildir. Asıl sarhoşluk, gafletin insanı içine yuvarladığı ‎durumdur. İçki sarhoşluğu kısa süre sonra biter, kişi ayılır, akı karayı fark eder, fakat gaflet ‎sarhoşluğu buna benzemez. İnsan yıllarca uyanamayabilir. Bu zaman zarfında kırar, döker, incitir, ‎zulmeder… ‎

Gönül, ilâhî feyizlerin mâkes bulduğu, aksettiği mânevî varlıktır. Gönlü, dirilten ilâhî ‎feyizdir:‎

Bir dile Yahyâ tokunsa pertev-i feyz-i Hudâ

Zerre-i nâ-çîz iken hurşîd-i âlem-tâb olur ‎        

(Ey Yahyâ, bir gönle ilâhî feyzin ışığı dokunsa, değersiz bir zerre iken dünyayı aydınlatan ‎güneş olur.‎)

İlâhî feyiz, insanı en aşağı durumdan en yüce makama çıkarabilir. Gönül, tecellî mahalli ‎olduğundan, ona ilâhî nur tecellî edince başka bir hâlet kazanır; kömürden elmasa inkılâp eder, ‎dönüşür. Sanırım bu beyti en iyi açıklayacak örnek, Hz. Ömer’in durumudur. İslâm’dan önce kızını ‎diri diri gömecek karakterdeyken, feyz-i Hudâ ile İslâm’la müşerref olunca adâlet timsali olmuş; ‎‎“Dicle kenarında bir kurt bir koyunu kaparsa Allah bunun hesâbını benden sorar.” diyecek kadar insanlığa örnek bir hayat yaşamıştır: “İslâm’dan önce Ömer, İslâm’dan sonra Ömer…”‎

Cihânda âşık-ı mehcûra sanma râhat olur

Neler çeker bu gönül söylesem şikâyet olur       

(Cihanda sevdiğinden ayrı düşmüş âşığa rahat olur sanma; bu gönül (ayrılıkta) neler çeker, ‎söylesem şikâyet olur.‎)

Aşk çok geniş bir kavram, kâinatın yaratılış sebebi; fânî, geçici kaşta, gözde tutsak olacak ‎gibi değil. Aslında bütün aşklar Cemâl-i Mutlak’a duyulan muhabbetin tereşşuhâtı, sızıntılarıdır. Âşık, ‎çektiklerinden söz edemez; bu, şikâyet olur. Şikâyetse ona yakışmaz. Aşkın başka bir yüzü var: ‎‎“Kemâl”e vesile olması, insanı olgunlaştırması:‎

Aşk dâmânını elden koma kim neyl-i kemâl

Heves-i bî-kesel ü himmet-i üstâd ister  

(Aşkın eteğini bırakma ki kemâle ulaşmak, gevşemeyen bir istek ve üstâdın himmetini ister.‎)

Bu beyit, kemâle götüren gerçeğin ilâhî aşk olduğunu gösteriyor. Mecaz, olsa olsa ‎hakîkate bir köprü, bir aracıdır. Aşkın kemâl vesilesi olabilmesinin şartı, üstâdın himmeti, feyzidir. ‎Üstâd, mürşid-i kâmildir. Bir mürşidin rahle-i tedrîsinde eğitim gören, pişen âşık için aşk, gerçek bir ‎olgunlaşma sebebi olur. Üstâd terbiyesinde meşk edilen aşk, mutlak sevgiliye duyulan derin ‎sevgidir.‎

Aşk, ilâhî olunca gönülde O’ndan başkasına yer kalmaz. Yahyâ ne güzel söylemiş:

Gönlünde senin gayr u sivâ sûreti neyler

Lâyık mı bu kim Ka’beye büthâne desinler      

(Senin gönlünde Allah’tan başkasına (mâsivâ ve gayr) ait sûretlerin, görüntülerin işi ne; ‎Kâbe’ye puthane denmesi uygun olur mu?‎)

Gönül Allah’ın evidir; orada şeriklere, ortaklara, açık, gizli putlara yer yoktur. Kalb, sadece ‎O’nu sevmek için yaratılmış olduğundan put mesâbesindeki mecazî sevgililere, mâsivâ ‎muhabbetlerine mekân olamaz. Bununla birlikte aşkın sırrına ermek de her kişinin harcı değil. Şair, ‎istifham yolunu seçerek sözlerinin etkisini, bir başka deyişle mısraların gerilimini arttırmış. Kâbe’ye ‎puthane demek, ona put yakıştırmak nasıl doğru değilse, gönül evinde Allah sevgisinden başka aşka yer ‎vermek de o denli yanlıştır. Yahyâ şu beyitte bu düşünceyi anlatıyor:‎

Ders-i aşkın müşkilin Yahyâ nice hâll eylesün

Söyleyenler kendisin bilmez bilenler söylemez  

(Aşk dersinin meselesini/problemini Yahyâ nasıl çözsün; söyleyenler onu (aşkı) bilmez, bilenler(se) ‎söylemez.‎)

Aşk, bir cezbe hâli, karşı konulmaz bir çekim alanına girmektir. Aşkı bildiğini söyleyenler ‎aslında ne olduğundan habersizdir. Bilenlere gelince; onlar sadece susarlar... O hâl anlatılamaz, ‎âşıkla mâşuk arasında dili olmayan, kelimelere dökülemeyen bir sırdır.‎ Şair, aşkın ‎anlatılamayacağını veciz bir biçimde dile getirmiştir. Aşkın mâhiyetini ancak yaşayanlar bilir. Bunlar ‎da aşk ile sarhoş olduklarından mâhiyetini anlatamazlar. Anlatmaya çalışanlarsa bundan habersiz ‎olduklarından söylediklerine inanmak mümkün değil.‎

İlâhî aşk, kişiyi hâlden hâle uğratır, kendinden geçirir, bir mânevî sarhoşluk verir. Şartlar ne olursa ‎olsun bu aşkın yolcuları ubûdiyet dairesinden dışarı da çıkmazlar, çıkmamalılar.‎

Ubûdiyyet makâmından çıkar mı âşık-ı şeydâ

Düşer sevdâ-yı aşkunla egerçi hâlden hâle        

(Çılgın âşık, her ne kadar aşkınla hâlden hâle, cezbeden cezbeye düşse de ubûdiyet/kulluk ‎makamından çıkmaz.‎)         

Beyitte iki durum söz konusudur. Çılgın âşık hâlden hâle girer. Bu, onu ‎ibâdetlerini yerine getirmekten alıkoymaz. Çünkü ilâhî aşk, onu ezelî sevgiliye rabt etmiş, bağlamış; ‎dolayısıyla ibâdetin hakîkî mânâsına ve zevkine vardırmıştır. Sevgiliye bağlılığın şaşmaz ölçüsü ‎ubûdiyetteki samîmiyet ve devamdır. Âşık, bu mânevî zevki yitirmemek için ibadete bütün varlığı ‎ile sarılır. Âşık, sevgilinin huzurundan ayrılmak ister mi hiç?‎

Aşkın en zor yanı şüphesiz sevgiliden ayrılıktır. Meşhurdur, kavuşmanın senesi bir saniye; ‎ayrılığın bir saniyesi bir yıl gibi gelir. Bu gerçek, Yahyâ’nın dilinde şu mısralarda ifadesini bulur:‎

Nice yıl gibi gelür bir anı derd-i firkatün

Vaslınun bin sâli ammâ gelmeye bir dem gibi ‎  

(Ayrılık derdinin bir anı seneler gibi ‎gelir; ama kavuşmanın bin senesi bir an gibi gelmez.)‎

Ayrılığın insana verdiği acıyı ölüm veremez. Bu sebeple halk şairleri de ölümü ayrılıktan ‎daha ehven görürler. Bir halk türküsünde şöyle der:‎

Ölümünen ayrılığı tartmışlar

Elli dirhem fazla geldi ayrılık

Başka bir türküde ise,‎

Ölüm Allah’ın emri

Ayrılık olmasaydı

diyerek ayrılık acısının derinliği, yakıcılığı anlatılmış. Şiir vâdisinin en muhrik, en can ‎yakıcı teması ayrılıktır.‎

Mutasavvıflar ve onlardan feyz alan bütün dîvân şairleri, dış görünüşe, resme ve teşrîfâta karşı ‎tavır almışlar. Onlara göre önemli olan gönüldür, özdür; kısacası samîmiyettir, ihlâstır. Cübbe, sarık ‎ve taç kimseye yarar sağlamaz:‎

Hırka vü tâc ile zâhid kerem it sıkleti ko

Âdeme cübbe vü destâr kerâmet mi verir         

(Ey zâhit, bir iyilik yap cübbeyi, sarığı bırak, (meclise) ağırlık verme; cübbe ve sarık insana ‎kerâmet mi verir?‎)

Dîvân şairleri, kendilerini olgun, kâmil insan anlamına gelen rind olarak niteler, dinin ‎mânâsını, mazmûnu anlamayıp yüzeyde kalan; şekil ve gösterişi din sanan kuru sofulara sürekli ‎çatar, onları hor görür, her fırsatta iğneleyici sözlerle rahatsız ederler. Yukarıdaki beyit akla ‎Nasrettin Hoca’nın, “Kerâmet kavukta ise al giy, sen oku.” fıkrasını getiriyor. Asıl olan ihlâstır, ‎samîmiyettir; şekil, tören ve ritüeller değil. İhlâsın önündeki en önemli engel nefistir. Yahyâ, ‎insanları bu sinsi düşmana karşı uyarıyor:‎

Nefs-i hod-râydan ey dil bu tegâfül nice bir

Âkil olan kişi hiç düşmene fırsat mı verir

(Ey gönül, kendi bildiğine (burnunun doğrultusuna) giden bu nefisten ne zamana kadar gâfil olacaksın; akıllı kişi hiç ‎düşmana fırsat verir mi?‎)

Nefis, insanoğlunun en büyük düşmanı olduğu gibi, onun mânevî yükselişinin bir tür ‎anahtarıdır. Kişi, nefsini tanıyıp desiselerini öğrendikçe ona karşı tedbirlerini alır, mânevî ‎yolculuğunda mesafe alır, ilerler. Yani nefis bir nevi mânevî yükselme aracıdır. Atmacanın musallat ‎olması, serçenin uçma, kaçıp kurtulma güdüsünün gelişmesi içindir. Atmaca korkusundan ‎çırpınırken uçmayı, kaçıp kurtulmayı öğrenir. Tabiî temel şart, nefsin düşman olduğunu ‎unutmamak ve her an ona karşı tetikte olmak… Şair, “Akıllı olan düşmana fırsat vermez.” diyerek önce ‎kendini, sonra şiirlerini okuyacakları uyarıyor. Atalarımız boşuna, “Su uyur düşman uyumaz.” ‎dememişlerdir. Bu gerçeği bilen tasavvuf büyükleri, sâlikleri sağlam ve sistemli bir nefis terbiyesi ‎sürecinden geçirerek mânevî arınmalarına yardımcı olurlar.‎

Zamandan, zamanın insanlarından şikâyet, neredeyse bütün şairlerin ortak özelliğidir:‎

Kimden eylersin ricâ kime edersin ilticâ

Kanı bir ehl-i mürüvvet kimsede himmet mi var         

(Kimden bir şey isteyebilir, kime sığınabilirsin; ‎insâniyet sahibi kimse hani, insanda (başkasına) himmet, yardım nerede?‎)

Bu yakınmaya benzer sızlanışları başka şairlerde de görürüz. Her insan kendi devrinden, ‎çağdaşı olan insanlardan yakınır. Yahyâ, devletin en önemli makamlarında bulunmuş bir insan ‎olarak yakındığına göre gözlemleri, tecrübeleri bir hayli fazla olmalı. İstekte bulunulacak, iltica ‎edilecek, sığınılacak kimse bulamamaktan yakınan şair, insanlık değerlerinin yitmesinden derin bir ‎acı duymaktadır. Bencillik, insanları kör etmiş, başkalarını görüp, dertlerini dindirecek bir yardım eli ‎bırakmamıştır. Yaşanan, tadı tuzu kaçmış, ruhsuz, zevk vermeyen bir bahardır. Zamandan şikâyet ‎konusunda bir başka beyit:‎

Bülbüller öter güller açık şâd gönül yok

Hîç böyleliğin görmemişüz fasl-ı bahârın          

(Bülbüller öter, güller açılmış, sevinçli bir gönül yok; bahar mevsiminin böyle olanını hiç ‎görmemişiz.‎)           

Önce bir bahar tasviri yapılıyor: Güller, çiçekler açmış, bülbüller şakıyor. Bir eksiklik, bir ‎burukluk var ortada; gülümseyen, gülen insan yok. Şair, böyle bir bahardan hayrete düşüyor. Çünkü ‎bu mevsim, insanın kanını kaynatır, rûhunu kuş gibi uçmaya sevk eder. Bu nasıl bir bahardır ki, ‎bütün güzellikleriyle gelmesine rağmen insanlar sevinemiyor.  Bu durum şairin iç dünyası ile ilgili ‎olabilir. Bir şeylere üzülmüş, birilerinden incinmiş olabilir. Ya da Osmanlı devleti çeşitli sıkıntılarla ‎boğuşmakta, işler kötüye gitmektedir. Bu şartlarda bahara sevinmek mümkün görünmüyor. Şair, hiç ‎böyle bahar görmedik, dediğine göre derdi, bireysel olmaktan çok, toplumsal olmalı.‎

İnsan, dünyaya kendi rûh penceresinden bakar; içinde güzellik kalmamışsa, dışarının ‎güzelliği ona ancak hüzün, acı ve ıstırap verir. Bağrı yanık, çocuğu ölmüş bir anne dünyayı nasıl ‎matem evi gibi görürse, üzgün bir kişi de herkesi mutsuz görür. “Dünyada cömertlere yer yoktur.” ‎diyen şair, şöyle sesleniyor:‎

Kande bir ehl-i kerem varsa yaşatmaz rûzgâr

Yir yüzinde şimdi bir âdem mi var âdem gibi   

(Zaman, nerede bir cömert insan varsa yaşatmaz, yeryüzünde adam gibi adam mı kaldı?‎)

Bu acı sızlanışın sebebini bilemeyiz, ama muhakkak olan şudur: Şair zamandan, zamâneden ‎çok çekmiş. Günümüzde de her ağzını açan, “adam kıtlığı”ndan yakınmıyor mu? Demek ki, geçen ‎asırlar bazı gerçekleri değiştirmiyor. Adam gibi adama ihtiyaç hiç bitmiyor.‎

Kaynakların belirttiğine göre Şeyhülislâm Yahyâ, ağırbaşlı, vakûr bir bilgin olup herkesin ‎saygısını kazanmış. Onun bu vakarı şiirlerine de yansımıştır:‎ 

İzzet-i dünyâ için memnûnı olmam kimsenün

Çekmeğe bâr-ı belâ-yı minneti tâkat mi var      

(Dünya kudreti, değeri, itibarı için, kimseyi memnun etmeye çalışmam; minnet belâsının ‎yükünü çekmeğe (bende) tâkat mı var?)

Onurlu insan için minnet, en ağır, taşıması en zor yüklerden biridir. İzzet-i nefsini düşünen, ‎kimseden minnet almaz; insanlara ağız eğip birtakım mevkilere gelmek için yüzsuyu dökmez. ‎Yahyâ, izzet sahibi bir insan olduğunu, minnet yükünü çekebilecek gücünün bulunmadığını ‎söylüyor; bize de ders veriyor: “Bazı makamlara gelmek için haysiyetinizden ödün vermeyin.” diyor.‎

Şairleri kendi gönüllerinden de şikâyet eder, yakınırlar. İşte Şeyhülislâm Yahyâ’nın çok ‎sevdiğim bir beyti ve şairin yakınması: ‎

Getürdün ey dil-i dîvâne sîneye bir bir

Ne denlü gussa vü gam varsa âşinâ diyerek

(Ey dîvâne gönül, ne kadar üzüntü, keder varsa tanıdık, bildik diyerek bir bir sîneme, ‎getirdin; bağrıma dayadın.)‎

Yahyâ, tecrit sanatı yaparak, gönülle, sanki bir başkasıymış gibi dertleşiyor, hatta sitem ‎ediyor: “Ey dîvâne, sen ne kadar üzüntü, keder, tasa varsa tanıdık diye alıp getirdin!”

Bunların hepsi şair için tanıdıktır. Şair, hassas gönlü ile nerede insana musallat olmuş bir ‎dert, tasa varsa âdetâ çekip almış; o acıları yaşamıştır. Dünyada insan belâlara, sıkıntılara, ‎üzüntülere, Allah’a sığınarak karşı koyabilir:‎

Hudâ kerîmdür elbette eylemez mahrûm

Murâdına irişür her kişi Hudâ diyerek              

(Allah, kendisinden yardım isteyeni elbette eli boş geri çevirmez; O, cömerttir. Her kişi, “Allah” ‎diyerek, O’na sığınarak muradına erer.)‎

Allah kerimdir, cömerttir, kuluna sayısız nimetler verir; ihsanlarda bulunur. Dar zamanda ‎kulunun samîmî duâlarına cevap verir, yardımına koşar. Kişi, yürekten kopan samîmî duâlarla Allah’ın dergâhına yüz sürdü mü eli boş geri çevrilmez. Allah (cc) ‎Furkan suresi 77. âyette, “De ki: Kulluğunuz ve niyâzınız olmasa Allah size ne diye değer versin!” ve Mü’min Sûresi 60. âyette ise “Duâ edin cevap vereyim.” diye ‎buyurarak kerim ve mün’im olduğunu açıkça ifade etmiştir. Kişi, Rabb’ine samîmiyetle, ihlâsla yakarırsa amacına ulaşır, murâdına erebilir. Yeter ki kalbinin derinliklerinden kopan bir yakarışla O’na yönelsin.