HİLYE-İ HÂKÂNÎ

Edebiyatımızda Peygamber Efendimizin fizikî ve rûhî güzelliklerini anlatan pek çok eser yazılmıştır. Hilyelerin mensur ya da manzum olma şartı yoktur. "Yâ Ali¸ hilyemi yaz ki vasıflarımı görmek¸ beni görmek gibidir." mealindeki hadîş şairlerimiz arasında revaç bulmuştur. Yazarların ve şairlerin bu husustaki en büyük kaynakları da Hz. Ali'nin Peygamber Efendimiz ile ilgili söyledikleri olmuştur.

Edebiyatımızda Peygamber Efendimizin fizikî ve rûhî güzelliklerini anlatan pek çok eser yazılmıştır. Hilyelerin mensur ya da manzum olma şartı yoktur. "Yâ Ali¸ hilyemi yaz ki vasıflarımı görmek¸ beni görmek gibidir." mealindeki hadîş şairlerimiz arasında revaç bulmuştur. Yazarların ve şairlerin bu husustaki en büyük kaynakları da Hz. Ali'nin Peygamber Efendimiz ile ilgili söyledikleri olmuştur.

Türk edebiyatında hilye türünün ilk örneğini Hâkânî Mehmed Bey (?-1606) vermiştir. "Hilye-i Hâkânî" diye bilinen eserin tamamı 712 beyittir. Bu esere daha sonra¸ çok sayıda nazîre yazılmıştır. Eser mesnevi şeklinde yazılmış olup¸ dili ve anlatımı yalındır. Şair¸ Peygamber Efendimizin yüzü ile ilgili hususları dile getiriyor.

1  İttifak itdi bu mânâda ümem

Ezherü'l-levn idi fahr-i âlem

(Bütün ümmet Peygamber Efendimizin yüzünün aydınlık¸ parlak olduğu hususunda birleşmiştir.)

2  Yüzünün hâli idi ağı katı

Ruhların sâf idi sâfî sıfatı

(Yüzünün akı lekesiz bembeyazdı¸ yanakları da yüzü gibi tertemizdi.)

3  Reng-i rûyu gül ile yek-dil idi

Gül gibi kırmızıya mâ'il idi

(Yüzünün rengi gül rengiydi. Yani gül gibi kırmızıya çalıyordu.)

4  Kaplamışdı yüzünü nûr-ı sürûr

Sûre-i nûr idi yâ matla'-ı nûr

(Onun yüzünü sevinç nûru kaplamıştı. Çünkü o yüz yâ Nûr Sûresi¸ ya da güneşin doğuş yeriydi.)

Bu beyitte Peygamber Efendimizin yüzünün parlaklığına temas edilirken aynı zamanda Nûr Sûresine de telmihte bulunuluyor ki Peygamberimizin yüzü daima Nûr Sûresine teşbih edilir. Saçları ise siyahlığından dolayı "Velleyl" ile tarif edilir.

5  Mushaf-ı hüsn idi ol vech-i cemîl

Hatt-ı ruhsâresi nass-ı tenzîl

(O gül yüz¸ güzellik mushafıydı¸ yanağındaki yazıyı andıran tüyler¸ indirilen Kur'ân'ın gerçek deliliydi.)

Burada Peygamber Efendimizin yüzü Kur'an sayfasına¸ yüzündeki tüyler ise yazılara (âyetlere) benzetiliyor. "Hat" kelimesi hem yazı hem de yüzdeki tüyler anlamındadır. Şair bu kelimeyi tevriyeli olarak kullanıyor.

6  Gün yüzünden utanıp âb-ı hayât

Meskenin etdi verâ-yı zulumât

(Ölümsüzlük suyu¸ güneş gibi parlayan yüzünden utandığı için karanlıklar ötesinde yerleşti.)

Bu beyitte "âb-ı hayât" (ölümsüzlük suyu) mazmununa işarette bulunuluyor. Âb-ı hayât¸ efsaneye göre karanlıklar ülkesinde bir yerdedir. Şair bu durumu bildiği halde¸ âb-ı hayatın karanlıklar ötesinde bulunma sebebini¸ suyun Peygamber Efendimizin parlak yüzünü görüp¸ kendi parlaklığından utanmasına bağlıyor¸ böylece hüsn-i talil sanatı yapıyor.

7  Vech-i berrâkının ashâb-ı safâ

Humreti gâlib idi der hattâ

(Ashap¸ Peygamber Efendimizin aydınlık yüzünün biraz fazlaca kırmızı olduğunu söylerdi.)

8  Gökde olmuşdu o rûy-ı rengîn

Şem'-i cem'-i harem-i illiyyîn

(O parlak yüz¸ gökte gizli ve mukaddes yerlere ait toplantıların mumuydu.)

Şair¸ Peygamber Efendimizin yüzünün parlaklığını güneşe benzetmektedir.

9  Ana vermişdi kemâl-i zînet

Kâtib-i çehre-guşâ-yı fıtrat

(O'na¸ yaratılış çehresine şekil veren Kâtib¸  bütün güzelliği vermişti.)

10 Arak-âlûd olıcak ol sultân

Gül-i pür jâleye benzerdi hemân

(O sultan tere bulanınca üzerine çiğ düşmüş güle benzer.)

Peygamber Efendimizin terlerinin gül gibi kokmasına telmihte bulunulurken¸ ayrıca güzel bir tasvirde de bulunuyor.

11 Hem demişler dürür eşrâf elhâk

Ârız-pâk arak-nâk olıcak

(Ayrıca¸ büyükler¸ "Doğrusu temiz yanağı terleyince¸)

12 Dâne-i dürr gibi rûyında teri

Hoş-nümâ eyler idi ol güheri

(Yüzünde inci tanesi gibi duran ter¸ o cevheri güzelleştirir" derler.)

13 Şem'-i ruhsârı dönerdi mâha

İki kandîl idi arş-ı ilâha

(Yanaklarının mumu aya benzerdi ve sanki kutsal arş'ın iki mumuydu.)

14 Itr-ı hûbıyla pür olurdu meşâm

Bûy-ı misk idi yâhûd anber-fâm

(Burunlar¸ onun amber veya misk kokusunu andıran güzel kokusuyla dolardı.)

15 Terlese ol gül-i gülzâr-ı sürûr

Cûş ederdi sanasın kulzüm-i nûr

(O mutluluk bahçesinin gülü terlediği zaman¸ nûr denizi dalgalandı sanırsın.)

16 Nitekim şu'le-i şem'-i hâver

Berk ururdu ruh-ı pâkinde o ter

(Nitekim gün doğusu mumunun ışığı olan o tertemiz yanağında şimşek gibi parlardı.)

17 Olup envâr-ı ruhı iki alev

Der ü dîvâra salardı pertev

(İki aleve benzeyen iki parlak yanağı her yanı aydınlatırdı.)

18 Berg-i gül gibi o rûy-ı nîgû

Terlediğince olurdu hoş-bû

(O güzel yüz¸ gül yaprağı gibi terledikçe daha hoş kokular saçardı.)

19 Gördü Kevser arak-ı gül-bûyın

Nice akmasın ağzı suyın

(Cennetteki Kevser ırmağı onun gül kokan terini gördü¸ nasıl ağzının suyunu akıtmasın.)

20 Dahî sîmâ-yı şerîfinde anun

Bilinürdi garazı ol cânun

(Ayrıca onun şerefli yüzünde¸ niyetinin ne olduğu sezilirdi.)

21 Nûr idi âyine-i vech-i Nebî

Zâhir olurdu rızâ vü gazabı

(Peygamber Efendimizin yüzünün aynası nûrdu; onda rızâ ve gazap açıkça görünürdü. (Kalbinde olan yüzüne yansırdı.))

22 Kendi nefsi içün ol pâk-neseb

Etmedi kimseye ömründe gazab

(O soyu temiz¸ kendisi için ömrü boyunca kimseye gazap etmedi.)

23 Olmadı hergiz o la'l-i nâ-yâb

Hiç kimseyle cihânda şeker-âb

(O¸ eşsiz yâkut dudaklı¸ dünyada kimse ile kırgın olmadı.)

Şairin hilyesinden başka bir bölüm:

Hem cesîm idi Resûl-i Ekrem

Yaraşır rûh-ı mücessem der isem

 

Cism-i zîbâsına vermişti revâç

Hil'atı tâc ü kabâ-yı Mi'râç

 

Enbiyâ hayline sultân idi ol

A'zamü'l-kadr idi Zîşân idi ol

 

Ekmelü'l-halk idi ol hub-hısâl

Zülcelâl etmiş idi feyz-i cemâl

 

Olalı taht-ı nübüvvete mukîm

Cilvegâhıydı anın arş-ı azîm

 

Sâhib-i hüsn ü bahâ idi Resûl

Hâsılı ayn-ı vefâ idi Resûl

 

Gelmemiştir bilir eşyâ anı

Yaradılmışda anın akranı

 

Yaraşırdı nitekim hûr-ı cinân

Serv-i kaddine yeşiller her ân

 

Ekser ak idi libâsı o gülün

Yüzü akıydı gürûh-ı rüsülün

 

Dürr-i yektâ idi ol deryâdil

N'ola ki olsa beyaza mâil

 

Geh zühûr eyler idi ol gül-i al

Hil'at-i sürh ile hurşîd-misâl

 

Bunu tahkîk bil ol reşk-i sürûş

Oldu havra gibi hem sündüs pûş

 

Yâni kim ince lâtif atlaslar

Giydiler devlet ile Peygamber

Vedat Ali TOK

Yazar