GAZALÎ'DE YALNIZLIK PSİKOLOJİSİ

"Yalnızlığın insan için ilk zararı onu ilim öğrenme ve öğretmekten mahrum bırakmasıdır. Hatta Gazâlî "Kendine farz olan ilimleri tahsil etmeyen kimseye uzlet haramdır" der."

İmam Gazâlî¸ eserlerinde yalnızlığın analizini yaparak¸ onu niteliksel açıdan değerlendirir.Özellikle "Kimya-yı Saadet" adlı eserinde yalnızlığın muhtemel fayda ve zararlarından söz eder. Kimi âlimlerin yalnızlığın¸ kimilerinin ise insanlara karışmanın daha erdemli bir davranış olduğunu ifade ettiklerini söyler. Ona göre yalnızlığın bir erdem olması¸ tümüyle onu yaşayan kişiyle ilgilidir. Bir tür Sezai Karakoç'un "kimine cennetse¸ kimine zindan" şeklinde ifade ettiği mısrasındaki gibidir. O halde bazıları için yalnız kalmak¸ bazıları için ise insanların arasına karışmak daha iyidir.

Bu genel yalnızlık yaklaşımından sonra Gazâlî¸ yalnızlıktaki fayda ve zararları açıklayarak¸ bir nevî neden kimine cennet ve neden kimine zindan olduğunun şifrelerini sunar. Ona göre yalnızlığın çeşitli faydaları vardır. Birincisi Allah'ı daha fazla düşünmek ve zikretmektir. İnsanı bu fikir ve zikirden alıkoyan gıybet¸ riya¸ nifak¸ kötü arkadaş v.b. olumsuz yaşantıların hiçbiri yalnızlıkta yoktur. İkincisi ise insan kalabalıkları¸ şehir ortamlarında var olan düşmanlık¸ fitne¸ inat ve hilelerin yalnızlıkta olmamasıdır. Diğer bir faydası da¸ insanların arasındayken yaşanan sû-i zanlar¸ ayıplama ve dil uzatmaların yalnızlıkta olmamasıdır. Ayrıca insan yalnızlıkta zenginlik ve fakirlik arasında kalarak¸ meşakkatli bir süreci yaşamak zorunda kalmayacaktır. Gazâlî'ye göre yalnızlığın bir faydası da¸ ahmak¸ katı ve ağırcanlı kimseleri görmekten kurtulmaktır.

Gazâlî'ye göre¸ bazı dinî ve dünyevî gayelerin gerçekleşmesi için de başkalarıyla ünsiyet ve arkadaşlık gerekir. Bu gayeler¸ yalnızlık yaşantısında gerçekleşemeyeceği için¸ sözünü edeceğimiz hususlar yalnızlığın zararlarıdır.

Yalnızlığın insan için ilk zararı onu ilim öğrenme ve öğretmekten mahrum bırakmasıdır. Hatta Gazâlî "Kendine farz olan ilimleri tahsil etmeyen kimseye uzlet haramdır" der. İkinci zarar¸ rızık kazanmak için çalışmak¸ almak ve vermenin imkânından mahrum olmadır. Ona göre¸ özellikle çoluk-çocuğu olan kimsenin¸ çalışmayıp uzlete çekilmesi günahtır. Bir başka zarar¸ insanların kötü ahlakî davranışlarına karşı sabır ve tahammül ile gerçekleştirilen mücadele ve riyazetten mahrum olmadır.

Gazâlî¸ yalnızlığın zararlarının bazı iç dinamiklerden kaynaklanabileceğini de düşünür. Bunlardan birisi yalnızlıkta yaşanan vesveseler¸ zikir ve fikirden usanıp bunun bir sıkıntıya dönüşmesidir. Bu durum¸ ancak insanlarla ünsiyet edip konuşarak aşılabilir. Yine yalnızlığı tercih edenler¸ davet¸ kutlama ve cenaze törenlerinde bulunup sevaplarını alamazlar. Yanısıra Gazâlî¸ insanlar arasına karışıp onların haklarını gözetmede bir tür tevazu olduğunu ifade eder. Nitekim bazen yalnızlık¸ kendini üstün görmeden kaynaklanabilir. Bazı insanlar¸ başkalarından hürmet görmek için insanlardan uzak durup yalnızlığı tercih edebilirler.Gazâlî¸ bunun o insan için büyük bir tehlike olduğunu¸ böyle bir durumda insanlarla ünsiyetin daha iyi olacağını belirtir.

Gazâlî'ye göre ideal bir yalnızlık yaşantısında temel niyet¸ insanları kendi şerrinden¸ kendini de insanların şerrinden korumak ve Allah'a boş ve rahat bir kalp bulmaktır. Bu niyetle yalnızlığı seçen kimse¸ yetecek kadar yiyecek ve giyeceğe kanaat etmeli¸ dedikodudan uzak durmalı¸ komşularının eziyetine tahammül etmeli¸ sadece ahiret hallerini düşünmelidir.