Derviş Ve Ölüm

Kitabın adı: Derviş ve Ölüm

Yazar: Meşa Selimoviç

Çeviren: Mahmut Kıratlı

Yayınevi: Timaş Yayınları

Yayın Yeri ve Yılı: İstanbul/2024

Sayfa Sayısı: 453

Yaş Aralığı: 14+

İşlenen Konular: Suç, ceza, adalet, din, otorite, insanın ruh dünyası…

Meşa Selimoviç (d. 1910-ö. 1982) Bosnalı yazar. Derviş ve Ölüm’ün dışında Sis ve Ay, Kale, Onuru Kırılan Adam, Ada, Hayatta Yolculuk gibi daha pek çok eserin sahibi.

Derviş ve Ölüm, 1966 yılında yayımlanmış. Eserin yazılma sebebini, romanın başındaki “Derviş ve Ölüm’ü neden yazdım, nasıl yazdım?” kısmından öğreniyoruz. 1944 yılında Yugoslavya Kurtuluş Ordusunda subay olan ağabeyi Şevki Selimoviç, III. Kolordu Askerî Mahkemesi kararıyla kurşuna dizilir. II. Dünya Savaşı yıllarında gerçekleşen bu olayda Meşa Selimoviç ve ailesi Yugoslav partizanların lideri Tito ve devrim taraftarı olmalarına rağmen devrimin kurbanları olmuşlardır. Ağabeyinin ölüm haberini alan Meşa Selimoviç tarif edilemez biz üzüntü yaşar ve derin buhranlar geçirir. Günlerce aç, susuz ve uykusuz kalır. 1944’ten 1962’ye kadar yaşanan sıkıntılar ve gelgitlerde Selimoviç, sığınacak liman olarak yine kalemini yani edebiyatı bulur. 1962’de yitirdiği ağabeyinin konusuna tekrar döner, o zaman kadar biriktirdiği malzemelerini derleyip toparlar. Bu şekilde Derviş ve Ölüm kaleme alınır.

Romanın kahramanı Ahmet Nureddin Mevlevî şeyhi. Kırk yaşında. Kırk yaşında olmak ona göre kötü zira yaşı hayata dair yapılabileceklerin arzulanması için genç ama arzulananların gerçekleştirilebilmesi için ise yaşlı bir dönem. Yaşadığı tekke kasabanın dışında karanlık, dar bir geçidi andıran boğazdadır. Ali Ağa Caniç adında bir zengin dervişlere mekân, yoksullara sığınak olsun diye dedelerinin harem dairesi olan bu evi tarikata hediye etmiştir. Ali Ağa Caniç aynı zamanda Ahmet Nurettin’in kardeşi Harun’un tutuklanma emrini veren Kadı Aynî’nin kayınpederidir. Romanın Ahmet Nureddin ile doğrudan ilgileri olan kahramanları Hasan, Hafız Muhammed, Molla Yusuf, Kara Zaim ve İshak’tır. Bunların yanı sıra Ahmet Nurettin’in babası, kaymakam, Hacı Sinaneddin, Hasan’ın kız kardeşi, Emin Boşnak’ın oğlu da romanın diğer kahramanlarındandır. Romanda bunların hayatları, Ahmet Nurettin ile yollarının nasıl kesiştiği ayrıntılarıyla anlatılır.

Ahmet Nureddin hapsedilen kardeşini (daha sonra öldürülecek) kurtarmak için çabalar. Ancak onun bu çırpınışları ve dilekçeleriyle hak arama mücadelesi birtakım yerleri rahatsız eder. Otorite Ahmet Nureddin’i cezalandıracaktır. Onun kardeşini kurtarması yönünde en büyük destekçisi Ali Ağa Caniç’in oğlu Hasan’dır. Hasan, ablasının babasına ait mirastan vazgeçmesini dahi Harun’un hapisten çıkması için kabul etmiş ancak Ahmet Nureddin Hasan’ın bu teklifini geri çevirmiştir. Kentte yaşananlar, haksız vergiler, adaletsizlikler, tutuklamalar halkı sokağa döker. Çıkan çatışmaların ardından sular bir nebze durulur. Ahmet Nureddin kentin ileri gelenlerince kadı tayin edilir. Yalnız jurnallerin ardı arkası kesilmez. Ahmet Nureddin birtakım haksız isnatlarla valiye şikâyet edilir. Otorite yine karşısındadır, bu kez onu öldürme kararıyla. Artık kesin öldürüleceği haberini alan Ahmet Nureddin tekkeye gelir. Burada, evleneceği ancak savaş nedeniyle evlenemediği kadının oğluyla karşılaşır. On dokuz yaşında olan bu genç, annesi tarafından, yardım eder düşüncesiyle Ahmet Nureddin’in yanına gönderilmiştir. Romanın son bölümünde Ahmet Nurettin bu çocuk ile geçmişe döner. Çocuğu Hafız Muhammed’e emanet eder. Pencerenin kenarına gider. Horoz sesleri gelmektedir dışarıdan.

Derviş ve Ölüm bir şeyhin duygularının, çaresizliklerinin, durmadan çırpınışlarının öne çıktığı; entrikaların, savruluşların, çözülme ve çözümlemelerin yoğun bir şekilde işlendiği etkileyici bir eser.