Nâbi’nin “Unudulmış” Redifli Gazeli

Nâbî'nin “unudulmış” redifli gazeli onun kendi zamanından ve zamanının insanlarından şikâyetini baştan sona renkli ifadelerle dile ‎getiren önemli bir şiirdir. Bu gazel kendi zamanının röntgenini çekerken günümüze de ışık tutmaktadır. Bu gazelin penceresinden, şairin devrinden ve devrinin insanlarından ‎şikâyetlerini tesbit etmeye çalışacağız. Şair yaşadığı devirden hoşnut değildir. Bu devrin en ‎belirgin özelliği “undulmış” redifinde saklıdır. Her şeyden önce kıymetli insanlar, azizler ‎unutulmuş; toplum, değerli insanlara kıymet verme özelliğini yitirmiştir; toplumda bir ters yüz ‎olma durumu söz konusudur. Bu durum şairin yaşadığı dönemle ilgilidir. Nâbî, devletin bütün ‎kurumlarıyla sıkıntı içinde bulunduğunu tesbit eder: Rüşvet tedavisi güç bir hastalık gibi toplumu sarmış, valilik, kadılık, ‎paşalık gibi görevler rüşvetle alınır verilir olmuştur. Zulüm sıradan bir duruma gelmiştir. Liyâkat ‎unutulmuş torpili ve parası olan dilediği makama gelme imkânına kavuşmuştur. Nâbî, bu ‎durumu, “Büyükler unutulmuş, yerlerini küçükler (sıradan insanlar) almış.” diyerek anlatır: ‎

Bir devrde geldük ki ʻazîzân unudulmış

Tutmış yirini hurd ü büzürgân unudulmış

(Bir devirde geldik ki azizler unutulmuş, onların küçükler yerini tutmuş; büyükler unutulmuş.‎)

Nâbî yaşadığı çağa eleştirel gözle bakan bir yüksek rütbeli Osmanlı memurudur.  Mensup ‎olduğu devletin içine düştüğü yozlaşmadan oldukça rahatsızdır. Bulunduğu yüksek makamlar, ‎ilişkide bulunduğu devlet yöneticilerinin ve halkın bu yozlaşmadan ne kadar etkilendiğinin ‎farkında olmak onu huzursuz etmektedir. Yaşanılanların, problemlerin sebepleri üzerinde derin ‎tahliller ve analizler yapan Nâbî, tesbit ve tenkitlerini şiir diliyle yapmayı tercih etmiştir. Bu ‎durum, aynı zamanda mizacına uygun düşen hikemî şiirin de bir özelliğidir. Şair, küçüklerle ‎büyüklerin yer değiştirmesinden derin bir ıstırap duymaktadır. ‎

Azîzân kelimesi muhterem, saygı duyulan insan anlamına geldiği gibi tasavvufta, “velî, ermiş” ‎demektir. Nâbî, bu kelimeyi bütün anlamlarını çağrıştıracak biçimde kullanıyor. Azîzân ‎kelimesini ikinci mısrada “büzürgân” diyerek açıklamak ihtiyacını duymuştur. Büyük, muhterem, ‎saygı duyulanlar unutulmuş, onların yerlerini küçük, değersiz liyakatsiz insanlar almıştır.‎

Nâbî’nin bazı beyitlerinde azîzân karşılığı diyebileceğimiz “ehl-i himmet” terkibini kullandığını ‎görüyoruz. Azîz, tasavvuf dilinde ermiş demektir. Ermişler insanların mânevî dertlerine çare ‎oldukları gibi maddî sıkıntılarında da yardımcı olma gayretinde olan seçkin insanlardır. Acının ‎kederin bunalttığı zamanlarda insanın yardımına koşarlar. Nâbî, döneminde insanların ‎sorunlarını çözmeye gayret eden, âdetâ bir kale gibi koruma vazifesi gören himmet ehlinin ‎azaldığını bundan dolayı insanların nereye, kime sığınacaklarını bilemediklerini şu beyitle gözler ‎önüne serer:‎

Ceyş-i gamdan kanda itsün ilticâ ehl-i niyâz

Kalʻa-i himmetde Nâbî burc u bârû kalmamış      

(Gam ordusundan istek sahipleri, ihtiyaç sahipleri nereye sığınsın? Ey Nâbî himmet kalesinde ‎burç ve ‎beden kalmamış.‎)

Himmet ehli ortadan çekilince onların yerini bencil, çıkarından başka şey düşünmeyen insanlar ‎almıştır. Bu dönemde, müracaat mevkiinde bulunan kişiler kendilerinden bir şeyler isteyen ‎ihtiyaç sahiplerine sadece çatık kaş ve asık suratla bakmakla yetiniyor, kimsenin derdine derman ‎olmuyorlar. İnsanın kadrini bilmeyen, kendi çıkarlarında fânî olmuş bu tiplerin ‎bulundukları sofralarda nimetin de nimet yerinin de, daha doğrusu dünyanın de lezzeti elbette ‎kalmayacaktır. ‎

Ehl-i himemün câyını hod-kâmlar almış

Niʻmetkede-i himmetün lezzeti gitmiş                     

(Himmet sahiplerinin yerini benciller almış, himmet nimetliğinin lezzeti gitmiş.‎)

Nâbî, başka gazellerinde de bu durumdan memnun olmadığını dile getirmiş, iş başındakilerin ‎liyâkate değer vermemeleri ve değerli insanların kıymetini bilmemelerinden dolayı eleştirir. ‎Gözlem ve tecrübelerine dayanarak şair, üstlendiği görevi hakkıyla yapan, işi kişiliğinin ‎aynası olan insanların lâyık oldukları ilgi ve saygıyı görmediklerini tesbit eder. Kâbiliyet ‎çarşısında gerçekten değerli insanların değerini tartabilecek terazi yoktur. Nâbî’nin acı ‎serzenişleri şairâne ifadeler değil, gerçeğin vezne çekilmiş, damıtılmış halidir. Devletin ‎ilerlemesi ancak liyâkatle mümkündür; kayırma, rüşvet ve türlü desteklerle yeteneksizlerin ‎görevlere gelmesi çöküşün en başta gelen amilleridir:‎

Kadrin anlar yok bilür yok merdüm-i sencîdenün

Çâr-sû-yı kâbiliyyetde terâzû kalmamış                 

‎‏(Değerli insanın kadrini anlayacak, bilecek kimse yok; kâbiliyet çarşısında terazi kalmamış.)

Meclislerden hünerli, liyâkatli insanlar çekilmiş onların yerlerini mangır kuşu gibi değersiz, ‎sıradan, hiçbir özelliği olmayan insanlar almıştır. Mangır kuşu, bir yüzünde yazı, diğer yüzünde kuş figürü bulunan değeri düşük madeni para.‎

Nâbî, döneminde hünerin bir değer ifade etmediğini insanlık çarşısında geçerli olan hünerin; arkadaşlık, dostluk bahçelerine ayrılık, nifak çamurları sıçratmak, temiz, dürüst insanları türlü ‎iftiralarla gözden düşürmek olduğunu belirtmiştir:‎

Hüner Nâbiyâ ebnâ-yı ʻasrun iʻtikâdında

Riyâz-ı ülfete çirk-âbe-efşân-ı nifâk olmak             

(Ey Nâbî, asrın çocuklarının inancında hüner, dostluk bahçelerine fitne çamurları sıçratmaktır.‎)

Gitmiş nemeki mâʼide-i hân-ı vefânun ‎

ʻÂlemde hukûk-ı nemek ü nân unudulmış

(Dünyada vefa sofrasının tuzu gitmiş, tuz ve ekmek hakları unutulmuş.‎)

Liyâkat göz ardı edilince düzenin şirazesi koptuğundan perişanlık her yere dal budak salmış. ‎Meclislere boşboğazlar doluşup sohbetin tadı tuzu kaçmış, vefa sadece bir semt adı olarak ‎hafızalarda kalmıştır. Tuz ekmek hakkına riâyet unutulmuştur. Vefayı bir sofraya benzetmek ‎ilginç...  ‎

İnsanoğlunun hamurunda vefa mayası kalmayınca dünya sayfasında gönül hoşluğu da silinip ‎gitmiştir:‎

Nakş-ı safâ sahîfe-i ʻâlemde kalmamış

Bû-yı vefâ hamîre-i âdemde kalmamış       

(Dünya sayfasında gönül şenliği, zevki, yazısı kalmamış, insanın mayasında vefa kokusu ‎kalmamış.‎)

Nâbî’nin vurgulayarak üzerinde durduğu bir konu kerem, yani asâlet, soyluluk ve bu hasletlerin ‎gereği olan cömertliktir. Bir toplumu ayakta tutan dinamiklerin başında elinde imkân olanların ‎ihtiyaç sahiplerine gösterdikleri cömertlik, el açıklığıdır. Hasislik cemiyette yayılmış, cömertliğin ‎adı okunmuyorsa kargaşa, kin ve bozgunculuk yakın demektir. Kerem, cömertlik toplumlar için ‎âb-ı hayat (bengisu) kadar mühimdir. Nâbî’ye göre kerem eli, ismet eteği yerlere düşmüş, bu âb-ı ‎hayat (bengisu) çeşmesinin üstünü çerçöp, süprüntüler kaplamıştır:‎

Nâ-pâk yatur dest-i kerem dâmen-i ʻismet

Has-pûş kalup çeşme-i hayvân unudulmış

(Kerem eli, ismet, iffet eteği kirlenmiş yatar, bengisu çeşmesi ise çer çöple örtülerek unutulmuş.‎)

Şair düşüncesini pekiştirmek için şu beyti terennüm eder:‎

Gül-sitân-ı dehre geldük reng yok bû kalmamış

Sâye-endâz-ı kerem bir nahl-ı dil-cû kalmamış       ‎

(Dünya gül bahçesine geldik, baktık ki renk yok, koku kalmamış. Kerem, cömertlik gölgesi salan gönül ‎çekici bir ağaç kalmamış.‎)

Dünya bir gül bahçesi gibi görünse de koku ve rengini yitirmiştir. Bu bahçede insanları cezb ‎edecek, kendine çekecek, gölgesine sığınılabilecek bir kerem gölgeliği kalmamıştır. Bu asırda ‎kimsenin anlamını çözemediği “lütuf”, “ata”, “iyilik” ve “ihsan” kelimeleri mânâsız bir şekilde ‎ağızlarda dolaşmaktadır. Aşağılık yaradılışlı insanlardan iyilik ummak, yüzsuyu ‎dökmekten başka bir işe yaramaz ve aslında doğru ‎da değildir. Cimrilik toplumda o ‎denli yayılmıştır ki eğer altında, arkasında şöhret beklentisi yoksa kimse cömertlik yapmaz:‎

İtmez zuhûr ʻasrda bir kimseden kerem

Zımnında kasd-i dâʻiye-i şöhret olmasa                 

(Bu asırda altında şöhret isteği olmasa hiç kimseden bir kerem (cömertlik) görünmez.‎)

Şair gönlüne, yarasını boş yere kimseye göstermemesini, zira zamanın hokkasında merhem ‎yoktur. Merhem yerine gönül incitici sözler duyma ihtimal dışı değildir:‎

ʻArz eyleme bîhûde yire zahmunı ey dil

Yok hokka-ı eyyâmda merhem ne virürler ‎ 

(Ey gönül, boş yere yaranı gösterme, zamanın hokkasında merhem yok, ne verecekler!‎)

‎İhsan, bağışlama, iyilik yerini cimriliğe bırakmış, cömertliğin tahtını pintilik ele geçirmiştir:‎

Kabz eylemiş imsâk makâmını ʻatânun

Hisset yirin almış keremün şöhreti gitmiş              

(Bağışın yerini pintilik, cimrilik tutmuş, ele geçirmiş; hasislik yerini almış, cömertliğin şöhreti ‎gitmiş.‎)

Muhabbet meydanının başıboş kalmış çünkü kadın yaradılışlılar meydanı ele geçirmiş, mert ‎insanlar unutulup gitmiş. Kısaca aşk, aşk olmaktan çıkmıştır:‎

Kalmış ser-i meydân-ı mahabbet tek ü tenhâ

Zen-tabʻlar almış yirin merdân unudulmış

(Muhabbet meydanının başı bomboş kalmış; yerini kadın tabiatlıların aldığı yiğitler unutulmuş.‎)

Aşkın temel prensibi doğruluk, dolayısıyla sadâkat olduğu hâlde yalan dizginleri ele geçirmiştir. ‎Yalan doğruluk kılığına bürünüp ortalığı ele geçirmiş “yalan” kelimesini adı unutulmuş. Yalanın ‎en tehlikeli hâli “sıdk” elbisesi giyip ortalığı sarmasıdır:‎

Dürûğ igen o kadar buldı şöhret ey Nâbî

Ki girdi şûret-i sıdka güm oldı nâm-ı dürûğ                      

(Ey Nâbî, yalan o kadar şöhret buldu ki doğruluk şekline girdi, yalanın adı kayboldu.‎)

‎Sadakat hor görülmekte, iyilik, sosyal güven yoksul düşmüş, toplum yalanın ihtişamı altında ‎perişan olmaktadır. Dostluklar hor, iyilik fakir düşmüştür. Yalanın sûrî ihtişamı dünyayı gösterişe ‎bastırmıştır‎. Dostluklar, güzellerin söz verme binaları gibi, soğukluğun etkisiyle buz ‎üstünde hareket gibi, kaygan ve temelsizdir. Daha açık bir ifadeyle, insanlar arasındaki ‎güvensizlik sosyal bir soğukluğa dönüşerek dostluklar çok yüzeysel ve hemen bozulabilecek bir ‎hale gelmiştir: ‎

Binâ-yı ʻahd-ı hûbân gibi teʼŝîr-i bürûdetden

Buz üstinde turur hep şimd-i bünyân-ı sadâkatlar             

(Soğuktan, güzellerin sözünün binası gibi şimdi dostluklar, doğruluklar hep buz üstündedir.‎)

İnsanlarda emânete güven kalmamıştır. Verilen emânetler geri alınamamaktadır. Sosyal soğukluk ‎topluma öylesine yayılmıştır ki, kime emânet verilse dondurulup geri alınamamaktadır. Kısaca ‎insanlar aldıkları emânetleri argo tabirle iç etmektedir:‎

O gûne eyledi âŝâr-ı sermâ ʻâleme teʼŝîr

Ki virmez tondurur şimdi kime virsen emânetler               

(Soğukluk dünyaya o denli tesir etti ki, kime emânetler versen dondurur vermez.‎)

Nâdânlık olup muʻteber ebnâ-yı zamânda

Hattı bozulup nüsha-i ʻirfân unudulmış

(Zamanın çocuklarında (zamânede) câhillik muteber olup yazıları bozulup, silinip irfan kitabı ‎unutulmuş.‎)

Nâbî’nin yaşadığı dönemde en çok yakındığı, âdetâ yaka silktiği hastalıkların başında câhillik ‎gelir. ‎İnsanlar câhilliğe değer veriyor, irfan kitabını okumuyor. İrfan kitabının yazısı zamanın ‎insanları ‎tarafından bozulmuş gibi okunmamaktadır. Kısaca irfan kavramının yerini nâdanlık ‎almıştır. ‎Câhillere rağbet gösterilirken ârifler dikkate alınmamaktadır. İrfan kitabının sayfaları ‎silinmiş, okunamaz hâle gelmiştir.‎

Hikmet taleb-i mâlda Kârûn gibi şimdi

Hâhişgerî-i lokmada Lokmân unudulmış

(Şimdi hikmet, Kârûn gibi mal talebinde (aramakta), lokma isteğinde, rızık aramada Lokman ‎unutulmuş.‎)

İnsanlar hikmeti, mal elde etmek olarak algıladıklarından herkes Kârûn karakterli olmuştur. ‎Genel ‎olarak cimrilik sembolü olan Kârûn, Hz. Mûsâ’nın akrabasıdır. Onun delâletiyle altın ‎yapma ilmini ‎öğrenmiş ve çok zenginleşmiştir. Hz. Mûsâ’nın istediği binde bir oranındaki zekâtı ‎cimriliğinden ‎dolayı vermemiş ve hazineleriyle yerin dibine batmıştır.  Edebiyatımızda ‎zenginliğin timsali sayılır.‎ ‎Lokma, rızık istemek konusunda Lokman, dolayısıyla Lokman’ın ‎tıbbî, hikmetli tavsiyeleri unutulmuştur. ‎Kur’ân-ı Kerim’de kıssası anlatılan Hz. Lokman, ‎hikmetli öğütleriyle, velî mi nebî mi olduğu ‎ihtilaflı olan hikmet sahibi bir zattır. Hz. Davud’la ‎çağdaş olduğu rivâyet edilir. Hayatı hakkında ‎fazla bilgi yoktur. Kur’ân-ı Kerîm’de kıssası ve ‎oğluna öğütleri anlatılır.‎ ‎ Bu öğütler bazı şairler ‎tarafından manzum olarak da kaleme alınmıştır. ‎

Olmış o kadar halk-ı cihân mekrde üstâd

Kim sâbıka-ı şöhret-i şeytân unudulmış

(Dünya halkı aldatmada, tuzakta o kadar ustalaşmış ki, şeytanın eski/ünlü şöhreti unutulmuş.‎)

İnsanlar, şeytana pabucunu ters giydirecek kadar ileri gitmiş, şeytanı unutturacak derekeye ‎düşmüştür. Toplumda dürüstlük ortadan kalkmış, hile, dolandırıcılık, aldatma başını almış ‎gitmiştir. Şeytanın yaptığı bozgunlukları artık insanlar işlemektedir. Şairin ifadesiyle Şeytan’ın ‎dillere destan eski şöhreti neredeyse unutulmuş, daha doğrusu şeytana ihtiyaç kalmamıştır. ‎

Halk açmadadur birbirine pençe-i târâc

Ahkâm-ı Hudâ maʻnî-i Kur’ân unudulmış

(Halk birbirlerine yağma pençesi açmaktadır; Allah’ın hükümleri ve Kur’ân’ın mânâları unutulmuş.‎)

Halk birbirinin malını yağmalamak için el uzatmakta Allah’ın hükümleri, Kur’ân’ın mânâsı ‎unutulmuştur. Adı Müslüman olan insanlar her türlü kanun dışı fiilleri işlemekte sakınca ‎görmemekte, bu husustaki ilâhî emirleri yok sayma noktasına gelmiştir. Genel olarak her ‎dönemde şairlerin, vaizlerin benzer konularda şikâyetçi olduklarını unutmamak lazım. ‎Toplumdaki yozlaşmanın temelinde vahye dayalı değer yargılarının rağbetten düşmesi, göz ardı ‎edilmesi vardır. Toplum hayatından merhamet duygusu çıkıp gidince acımasızlık insanları ‎perişan edecek duruma gelir. Nâbî bu durumu aşağıdaki beyitte çarpıcı bir biçimde dile ‎getirmiştir:‎

Teşnegânûn çâk çâk olmış leb-i hâhişgeri ‎

Çeşmesâr-ı merhametde bir içim su kalmamış      

(Susamışların su isteyen dudakları yarık yarık çatlamış, merhamet çeşmesinde bir ‎yudum su kalmamış.‎)

Toplumda merhamet kalmamış, acıma duygusu yitip gitmiştir. Merhameti kuruyan bir çeşmeye ‎benzeten Nâbî, bu çeşmenin kuruduğunu söylerken dönemindeki toplumsal çürümenin geldiği ‎noktayı içerden biri olarak dürüstçe ifade etmektedir.‎

Nâbî kimi görsen yüridür hükmini nefsün

Hakkun bize gönderdügi fermân unudulmış

(Ey Nâbî, kimi görsen nefsinin hükmünü yürütmekte (ardından gitmekte); Allah’ın bize ‎gönderdiği ferman (Kur’ân) unutulmuş.‎)

Önceki beytin mânâsını pekiştiren bu makta beytinde Nâbî, herkesin kendi nefsinin isteklerini ‎gerçekleştirme, yürütme hevesinde olduğunu söylüyor. Kimse Allah’ın kitabına, buyruklarına ‎bakmamaktadır. Daha açık bir ifadeyle, ilâhî emirler yok sayılınca, ferahlık hayattan çekilip gider: ‎

Yok vücûdı arasan meclis-i devrânda meğer

Konula baʻz-ı perestârlara nâm-ı ferah                 

(Bazı dalkavuklara sevinç, ferah/gönül açıklığı adı verilmesinden başka zamâne meclisinde ‎arasan ferahın varlığı yoktur‎.)‎

Yazımızı Nâbî’nin yakarışlarıyla noktalamak hikmete uygun olsa gerek. Çünkü bir aydın, bir ‎yüksek devlet memuru olarak yaşadığı zamanı tahlil edip olumsuzlukları neşter vurarak teşhirde bulunan ve bazı çözümler teklif eden şair, Allah’a sığınır ve ondan yardım ister:‎

Gencîne-i lutfun var iken Nâbî-i zârı

Muhtâc-ı ʻatâ-yı digerân eyleme yâ Rab                

(Ya Rab, lutfunun hazinesi varken beni başkalarının ihsanlarına muhtaç eyleme.‎)

Pejmürdelik oldı olacak cism-i nizâre

Bârî hele pejmürde derûn eyleme yâ Rab              

(Zayıf vücuda pejmürdelik oldu olacak, bari hele benim gönlümü perişan eyleme.‎)