Merak İlmin Hocasıdır

Atalarımız “Merak ilmin hocasıdır.” demişler. Gerçekten de insanlarda akıl olmasaydı hiçbir şey öğrenemezdi.

Rabb’imiz tarafından, “annelerinin karnından hiçbir şey bilmezken çıkarılan” insanoğlu, öğrendiklerini de merak ile öğrenmektedir. Merak edilmeyen hiçbir şey, öğrenilememektir. İnsandaki merak duygusu olmasaydı bugün teknoloji çağını değil de İlk Çağ’ı yaşar olacaktı.

İnsanoğlunun öğrenmesi doğumla başlamakta ve ölümle bitmektedir. Bunu Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) “Beşikten mezara kadar ilim tahsil ediniz.” hadisiyle daha iyi anlamaktayız.

Çocuklar, ana kucağında, etrafı gözlemleyerek ve nesneleri ağzına alarak öğrenirken konuşmaya başladıktan sonra da soru sorarak öğrenmektedirler. Özellikle de 3-4 yaşlarında çocukların merak duygusuna bağlı olarak soruları artar. Merak duygusu okul öncesi dönemde olduğu kadar olmasa da insanda ölünceye kadar devam eden bir duygudur.

Vernon adında Amerikalı bir fizyoloji profesörü Nobel ödülü almış. Öğrencilerden biri, ödülden sonraki ilk derste, hocaya şu soruyu sormuş:

 “Fizyoloji alanında bu ülkede üç binin üzerinde bilim adamı var. Bu kadar bilim adamının arasında bu ödüle niçin siz layık görüldünüz? Sizi diğer bilim adamlarından ayıran özellik ne?’

Profesör, bu farklı soruya önce bir tebessümle cevap vermiş. Profesör sonra yüzünde bir gülümsemeyle şu cevabı vermiş:

 “Hepsini anneme borçluyum. Diğer çocukların anneleri, onlar okuldan dönünce ‘Söyle bakalım, öğretmenin sorularına iyi cevap verebildin mi?’ derken annem, ‘Vernon, bugün öğretmene iyi bir soru sordun mu?’ diye araştırırdı.

 Ben niçin Nobel ödülü aldım? Beni diğerlerinden ayıran özellik ne? Bunu soruyorsunuz, değil mi? Beni diğerlerinden ayıran özellik, benim diğerlerinin merak edip sormadığı soruları sormam ve sormaya devam etmemdir!” Çünkü düşünme soruyla başladı ve sonra bilime dönüştü.

Çocukların merak duygularına bağlı olarak sordukları sorulara seviyelerine uygun şekilde cevaplar verilmelidir. Bunun yanında çocukların soru sormaları anne babaları tarafından da desteklenirse çocuklarda öğrenme merakı devam edecektir. Bu çocuklar, derste soru sormaktan, dersi dinlemekten ve derse katılmaktan, derse çalışmaktan ve kitap okumaktan zevk alacaktır. Bu da çocukların okulda olduğu kadar sosyal hayatta da başarısını artıracaktır.

Çocukların merak duygusuna bağlı olarak sordukları sorulara uygun cevap verilmesi bir yana olumsuz tepki verilirse çocuklarda da öğrenme merakı kaybolacaktır. Bu çocuklar, okulda soru sormayan, dersi dinlemeyen, derse çalışmayan, kitaplarla haşır neşir olamayan başarısız birer öğrenci olacaktır. Bu çocuklar okulda olduğu gibi sosyal hayatta da monoton bir hayat yaşayacaktır. Başka bir ifadeyle öğrenilmiş çaresizlik içinde hayatlarını devam ettireceklerdir.

Çocukların Merak Duyguları İçin

İmam-ı Şafi Hazretleri, anne babalara, çocukların merak duygularına uygun model olabilmeleri için ilmi nasıl bir istekle öğrenmeleri gerektiğini kendinden örnekler vererek şu şekilde açıklamaktadır:

 “Bir adam para kazanmak için ne kadar istek duyarsa ben de ilim öğrenmek ve elde etmek için öyle istek duyarım.

Yavrusunu kaybeden anne yavrusunu bulunca nasıl sevinirse ben de aradığım bir konunun cevabını bulunca öyle sevinirim.

İlim; öğrenilen değil, yaşanandır. Yaşanmayan ilim geçmeyen para gibidir. Sahibine gerçekten faydası olamaz.”

1. Çocuklara uygun şekilde model olunmalı. Merak konusunda farkındalık sağlanarak çocukların meraklı sorularına uygun geri bildirimler ve pekiştireçler verilmeli.
2. Çocukların merak duygularını canlı tutmak adına ilgi ve yeteneklerini keşfetmelerine yardımcı olunmalı. Bunun için de çocuklara zengin bir çevre ve deneyim alanları sunulmalı.
3. Çocukların merak duygularını geliştirecek türde soru sormaları teşvik edilmeli. Çocukların sorularına da seviyelerine uygun, açık ve anlaşılır bir şekilde cevaplar verilmeli. Çocukların sormuş oldukları soruların cevabı bilinmiyorsa açık yüreklilikle ifade edilmeli. Fakat birlikte araştırılabileceği de söylenerek bilgiye ulaşmanın yolları öğretilmeli.
4. Çocuklara bir konu öğretileceği zaman öncelikle konu ile ilgili ilgi çekici ve merak uyandıracak sorular sorulmalı.
5. Çocukların sorularına meraklarını uyandıracak ve anlayacakları şekilde sorulu cevaplar verilmeli. Çocukların sorularına “Sence bu neden böyle olmuş olabilir?” gibi merak uyandıracak geri bildirimler verilmeli. Çocuklar, sorulara makul bir cevap veremeseler de yine de onların anlayabilecekleri şekilde cevaplar verilmeli.
6. Çocukların merak ettiği konularda cesaretini kırmak yerine araştırma, inceleme ve farklı yollardan öğrenmeleri desteklenmeli.
7. Yetişkinler gibi çocuklar da sürprizleri severler. Çocuklara zaman zaman sürprizler yaparak sürprizi ve sonucunu merak etmeleri sağlanmalı. Ya da bu sürprizi sen yapmış olsaydın insanların merakını artırmak için neler yapardın gibi sorular sorarak merak konusunda farkındalık sağlanmalı.
8. Çocuklara seviyelerine uygun masal ve hikâyeler okunarak okuma sırasında masal ve hikâye ile ilgili “Sence sonra ne olmuş olabilir?” gibi merak uyandıracak sorular sorulmalı. Ya da burası sence nasıl olmalı gibi sorular sorularak çocukların cevaplarına uygun pekiştireçler verilmeli.