Yûnus’un Dilinden Ölüm Gerçeği

Kur’ân-ı Kerim’de ölüm gerçeğini ifade eden birçok âyet vardır; bunlardan bazıları şöyledir:

“De ki: Kaçıp durduğunuz ölüm, muhakkak sizi bulacaktır...”[1]

“Nerede olursanız olun, sağlam ve güçlendirilmiş kaleler içinde bulunsanız bile ölüm size ulaşacaktır.”[2]

“Her canlı ölümü tadacaktır.”[3]

“Aranızda ölümü takdir eden biziz. Ve biz, önüne geçilebileceklerden değiliz.”[4]

Yine ölüm gerçeği birçok hadiste de vurgulanmaktadır. Bunlardan ikisi şöyledir:

“Ölüm, her türlü şiddet ve sancılarıyla mutlaka gelecektir; ölüm, mutlaka herkesi bulacaktır.”[5]

“Ağız tadını bozan ölümü çok hatırlayınız.”[6]

Allahu Taâlâ, Kur’ân-ı Kerim’de, doğrudan Rasûlullah’a hitabederek, “Senden önce de hiçbir beşere sonsuz hayat vermedik! Sen dahi ölecekken onlar ebedî mi kalacaklar?”[7] ve “Muhakkak sen de öleceksin, onlar da ölecekler.”[8] buyuruyor; yani Rasûl’ünün bile ölüm gerçeğini yaşayacağını belirtiyor. Necip Fazıl Kısakürek,

Ölüm güzel şey, budur perde ardından haber;

  Hiç güzel olmasaydı ölür müydü Peygamber?

diyerek bu âyetteki gerçeği veciz bir şekilde ifade ediyor; “âlemlere rahmet olarak gönderilmiş olan”[9] Hz. Muhammed (s.a.v.) dahi ölüm gerçeğini yaşamış ve ölmüştür; o hâlde “ölüm güzel şey”dir. Bu da ölümün herkes için bir gerçek olduğunu gösterir. Yûnus Emre de dîvânında bu ölüm gerçeğine işaret etmekte ve o da ölüm ile yüz yüze gelen peygamber ve diğer insanları sıralamaktadır.

Ona göre her doğan ölecektir:

Yûnus sözü ‘âlimden zinhâr olman zâlimden

  Korka durun ölümden cümle dogan ölmüşdür[10][11]

İki beyitinde Yûnus, nice erenlerin gelip geçtiğinin ve sıranın kendisinde olduğunun bilinci içinde olduğunu ifade eder:

Erenlerin kulıyısan ölümün ana dur Yûnus

Niç’erenler geldi geçdi nevbet şimdi bize durur[12]

Erenler gelüp geçdiler dünyâyı koyup göçdiler

  Havâya agup uçdılar bular hümâdur kaz degül[13]

Yeryüzünde gezip dolaşıldığı zaman her konumdan, her yaştan, her cinsten insanın mezarlıklarda yatmakta olduğunu bir şiirinde şöyle dile getirir:

Yer yüzinde gezeridüm ugradum milketler yatur

Kimi ulu kimi kiçi key kuşagı berkler yatur

Kimi yigit kimi koca kimi vezir kimi hoca

Gündüzleri olmuş gece ancılayın çoklar yatur

Dogru varurdı yolları kalem tutardı elleri

Bülbüle benzer dilleri dânışmân yigitler yatur

Ulu-kiçi ağlamışlar server yigitler komuşlar

Baş ucunda yay sımışlar kırıluban oklar yatur

Atlarınun izi tozlu önleri tabıl-bazulu

Ele güne hükmü yazlu şu muhteşem begler yatur

Gece gündüz oğlancuklar söyleriken bülbül gibi

Ayrılmışlar anaları sinlerini bekler yatur

Elleridür kınalu hem karavaşları tapulu

Kargu gibi uzun boylu gül yüzlü hatunlar yatur

El bağlamışdur kamusı Hak Çalap’dandur umusı

Nökerlü kızdur kimisi alınmaduk çoklar yatur

Yûnus bilmez kendü hâlin Hak Çalap söyledür dilin

Bir niçesi yeni gelin ak teleme yüzler yatur[14]

Bunlar mal mülk ve saltanat sahipleri, büyük küçük herkes, makam ifade eden sağlam kuşak sahipleri, genç veya yaşlı, vezir, hoca, yolunu yordamını bilen ve eli kalem tutup dili bülbül gibi şakıyanlar; hepsi mezarlarda yatmaktadır. Nice yiğitlerin yayları mezarı başında kırılmış ve okları yerlere atılmıştır; atları toz duman attıran, önlerinde davul zurna çalınan, hükmü her yerde geçen kahramanlar da o toprağa düşmüşlerdir. Daha gencecik “oğlancık” olanları da ölüm ayırmış, anaları mezarı başında yas tutmaktadır. Toprakta yatanlarda kadın erkek ayırımı da yoktur; elleri kınalı, kapılarında hizmetçisi olan ince uzun boylu hatunlar da toprağa düşmüştür. Kimisi ak yüzlü yeni gelin, kimisi ellerini bağlamış Allah’tan nasip beklemekte, kimisi hizmetçisi olan, kimisi de daha evlilik yaşına gelmemiş kızların da ölümle yüz yüze geldikleri gerçeği ortadadır. Yer yüzünde gezerek bütün bunları gören Yûnus, kendi hâlinin nasıl olacağı endişesi yaşar.

Bu durum herkes için değişmeyen bir gerçektir; vâdesi gelen herkes gidecektir: Bu dünyada herkes bir misafirdir, Allah insanı yaratırken öyle yaratmıştır, insan vâdesi kadar yaşar ve vâdesi yetince gider, insan gideceği yere hazırlanmalıdır, onun için kul kendini bu yola yöneltmeli ve âşık olanlar da canını bu yolda harcamalıdır,

Bu dünyeye gelen kişi âhir yine gitse gerek

 Müsâfirdür vatanına bir gün sefer etse gerek

Va’de kılduk ol dostıla biz bu cihâna gelmedin

Pes ne kadar eğlenevüz ol va’demüz yetse gerek

Biz de varavuz ol ile kaçan ki va’demüz gele

Kişi varacagı yere gönlini berkitse gerek[15]

Enbiyâ evliyâ gelip geçtiği gibi Hz. Dâvûd ve ülkeler tutmuş olan Hz. Süleyman Peygamberler bile ölmüşlerdir:

Kan’enbiyâ vü evliyâ geldi geçdi cümle velî

  Kanı Dâvud u Süleymân Kâf’dan Kâf’a dutmış iken[16]

Yûnus yine bir şiirinde ölüm gerçeğini “kanı/hani” sorusunu redif olarak kullandığı ve

İbrâhîm Halîl geldi Ka’be’ye bünyâd urdı

  Oğluna bıçak çaldı İsmâîl kurbân kanı[17]

diye başladığı şiirinde, peygamberlerden Kâbe’yi inşâ eden Hz. İbrahim’in, babasının kurban etmek istediği Hz. İsmail’in, Mısır’a sultân olan Hz. Yûsuf’un, mîrâca çıkan ve Allah’ın “habîbim” dediği Hz. Muhammed (s.a.v.)’in de öldüklerini dile getirmiş ve birçok meşhur ismi saymıştır. Bunların başında Hulefâ-i Râşidîn (Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali) gelmektedir; onlardan başka Hz. Peygamber (s.a.v.)’in amcası Hz. Hamza, Cüneyd-i Bagdâdî, Şiblî, Ma’rûf-ı Kerhî, Bâyezîd-i Bestâmî, Ebu’l-Müslim Necefî, Fakîh Ahmed Kutbüddîn, Sultân Seyyid Necmü’d-dîn, Konya’da yatan iki sultan Şems-i Tebrîzî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Seyyid Ahmed Kebîr gibi her biri güzel hasletleriyle meşhur olmuş birçok kişi bu dünyadan yok olmuşlardır. Yûnus Emre “kanı” diye sorarak bütün bunların ölüm şerbetini içtiklerine işaret etmekte ve dikkat çekmektedir. Has kullar bile ondan kurtulamamıştır:

Görmez misin topragı hâsları kuçmış yatur

  Bizi dahı anun tek ala koynına bir gün[18]

Ayrıca her insanın anne ve babasının da öldüklerini dile getirerek, öleceği gerçeğini herkesin en yakından yaşadığını ifade eder:

Kanı ata kanı ana

 Bildün bu dünyâyı fenâ

 Anda râhat gerek câna

Gel yanalum dostlarıla[19]

Allah bu varlıkları Hz. Muhammed (s.a.v.) yüzü suyu hürmetine yaratmıştır ama dünyada kimse bâkî değil, her gelen gidiyor:

Yaratdı Hak dünyâyı Peygamber dostlığına

  Dünyâya gelen gider bâkî kalası degül[20]

Baş kuruyacak, ne kadar uzun yaşarsak yaşayalım ömür tükenecektir:

Ecel erer kurur baş tez tükenür uzun yaş

  Düp düz olur dağ u taş gök dürülür yer gider[21]

Yunus Emre şu şiirinde kimlerin ölüm gerçeği ile yüz yüze geleceğini ve nelerle karşılaşacağını çok güzel anlatır:

Hîç bilmezem kezek kimin aramuzda gezer ölüm

‘Âlemi bostân eylemiş râyihasın keser ölüm

Alur yigidi çagında bülbülü ötmez bâgında

Kimse komaz ocagında yigitleri alur ölüm

Birinün alur kardaşın revân döker gözü yaşın

Hiç onarmaz bağrı başın hayır işden bezer ölüm

Alur yigidi kocayı yakar ananun içini

Kızlarun sarı saçını teneşirde çözer ölüm

Alur yigidün âlâsın dîvâne eder anasın

Gelinlerün el kınasın topraklara karar ölüm

Alur yigidün hâsını döker gözlerin yaşını

Mecnûn eder anasını yüreklerin yakar ölüm

Kanı anun sevdük yari kıl tâ’atun arı yüri

Miskîn Yûnus eydür bunı ejderhâlar yudar ölüm[22]

“Ölüm haktır, gâfil olmamak gerek”, Azrail bir gün canımıza kasdederek gelecektir:

Ölüm Hak’dur bilürsin niçün gâfil olursın

‘Azrâîl kasd ediser günâhlu tenümüze[23]

Bir mezarın başına varıp biraz incelediğimiz zaman ölümün gerçekliğini gözlerimizle görür ve farkına varırız. Çünkü orada herkes ölmüş yatıyor; kimi çaresiz ömrünü tüketmiş, kimi muradına ermeden ve hatta ergenlik çağına bile gelmeden girmiş kabre; kurt kuş, yılan çıyan yemiş, inci dişleri ve saçları dökülmüş, gözünün karası gitmiş ve toprak olmuşlardır:

Sabâhın sinlere vardum gördüm cümle ölmüş yatur

Her biri bî-çâre olup ‘ömrin yavı kılmış yatur

Vardum bunlarun katına bakdum ecel heybetine

Niçe yigit murâdına erememiş ölmüş yatur

Yemiş kurd kuş bunu keler niçelerün bağrın deler

Şol ufacık nâ-resteler gül gibice solmuş yatur

Topraga düşmüş tenleri Hakk'a ulaşmış cânları

Görmez misin sen bunları nevbet bize gelmiş yatur

Esilmiş inci dişleri dökilmiş sarı saçları

Bitmiş kamu teşvişleri Hak varlıgın almış yatur

Gitmiş gözünün karası hîç işi yokdur durası

Kefen bezinün pâresi sünüge sarılmış yatur

Yûnus ‘âkılisen bunda mülke sûret bezemegil

Mülke sûret bezeyenler kara toprak olmuş yatur[24]

Yûnus, daha birçok şiirinde ölüm gerçeğini veciz bir şekilde anlatır; ona göre “gelenler geçmiş konanlar göçmüştür”[25], “konum komşu herkesi ecel bir gün yutar”[26], “bir gün tenün yere girecek”[27], “ömür geçecek kavil bitecek”[28], “ecel erecek herkes bir gün ölecek”[29], “bir gün Azrâil gelecek ve tahta ata binilecek”[30], “bir gün va’de erecek ve elimiz ayağımız bağlanıp götürüleceğiz”[31], “Allah bir gün ecel çavuşunu çıkaracak, benzimizin rengini solduracak, emâneti alacak, boş bir gövde kalacak, mezara iletecekler ve ne kadar çok mal olsa da hısım kavım üleşecek, mezara koyup acele acele taş toprakla örtecekler, karanlık yerde amalimizle başbaşa kalacağız”[32] ve “bu dünyaya gelen herkes gidecek”tir.[33] İnsan ömrü “bir yel esip geçmiş gibidir”, “göz açıp yummuş gibidir”, “kafesten kuş uçmuş gibidir”, “kimisi gök ekini biçmiş gibi yiğit iken ölür” ve ölüme çâre yoktur.[34]

Sözlük:

ancılayın: Onun gibi. berk: Sağlam; katı, sert, kuvvetli. bezemek: Süslemek. dânışmân: Âlim, müderris. esilmek: Dökülmek. kanı: Hani. karavaş: Hizmetçi kız. key: İyi, iyice, hakkıyla, çok iyi şekilde, çok, pek, adamakıllı. kezek/kezik: Nöbet, sıra. kiçi: Küçük. kuçmak: Kucaklamak. nâ-reste: Ergenlik çağına gelmemiş, çocuk. nöker: Hizmetçi. râyiha: Koku. sin: Mezar. sımak: Kırmak, bozmak, yenmek, bozguna uğratmak. sünük: Kemik. şâr: Şehir. tabıl: Davul. tapulu: Hizmetinde. tek: Gibi. teleme: Maya ile kestirilmiş süt; (mecâzen) beyazlık ve saflık. teşvîş: Kargaşalık, karışıklık. ulu: Büyük. yavı kılmak: Kaybetmek.

[1] 62/Cumua, 8

[2] 4/Nisâ, 78

[3] 3/Âl-i İmran, 185; 21/Enbiyâ, 35; 29/Ankabût, 57

[4] 56/Vâkıa, 60

[5] Tirmizî, Sıfâtü’l-kıyâme, 23

[6] Tirmizi, Zühd 4 IV, 553

[7] 21/Enbiyâ 34

[8] 39/Zümer, 30

[9] 21/Enbiyâ, 107

[10] Tatçı, 88.76/5

[11] Mustafa TATÇI, Yûnus Emre Divânı (Tenkitli Metin), Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2005. Şiirlerin sonundaki rakamlardan ilki şiirin bu eserde kaçıncı sayfada, ikinci rakam kaçıncı şiir olduğunu, sonraki rakam veya rakamlar o şiirin kaçıncı beyiti olduğunu göstermektedir.

[12] Tatçı, 85.72/7

[13] Tatçı, 163.166/2

[14] Tatçı, 92.82/1-9

[15] Tatçı, 141.139/1-4

[16] Tatçı, 266.272/7

[17] Tatçı, 379.396/2-16

[18] Tatçı, 244.246/3

[19] Tatçı, 313.322/5

[20] Tatçı, 157.158/7

[21] Tatçı, 49.35/5

[22] Tatçı, 200.198/1-9

[23] Tatçı, 301.311/6

[24] Tatçı, 87.74/1-7

[25] Tatçı, 2.1/10

[26] Tatçı, 69.56/6

[27] Tatçı, 149.148/8

[28] Tatçı, 214.208/7

[29] Tatçı, 269.277/5

[30] Tatçı, 280.291/2

[31] Tatçı, 326.340/2

[32] Tatçı, 334.350/1-6

[33] Tatçı, 370.384/4

[34] Tatçı, 397.413/9