Dürr-i Yetîm

Bursalı İsmail Hakkı (1653-1724)

Yüzünden okunur “Seb’al-mesânî” yâ Rasûlallah

Gözünden hall olur akd-i maânî yâ Rasûlallah

Sadef-vâr oldu âlem anda sen dürr-i yetîm oldun

Bulunmaz âlem içre sana sânî yâ Rasûlallah

Vücûdun zât ü esmâ vü sıfâta mazhar olmakta

Cihânda kimsenin yoktur gümânı yâ Rasûlallah

Eriştir rûz-ı mahşer Hakkî’yi firdevs-i a’lâya

Ayaklarda koma lûtf eyle anı yâ Rasûlallah

İsmail Hakkı’nın şiirlerinde göze çarpıcı bir sanat özelliği görülmüyor. Ancak ifadelerinden, onun samîmî bir mü’min tavrını; yazdığı çok sayıdaki na’tiyle de derin bir Peygamber âşıkı olduğunu gözlemek mümkündür. Şairâne bir söyleyiş iddiası da olmadığını sandığımız İsmail Hakkı’nın diğer na’tları da incelendiğinde görülür ki onda orijinal bir söyleyişe imza atma kaygısı bulunmamaktadır.

Zâten o, bir şair olmaktan ziyâde âlim ve ârif kimliğiyle meşhûr olmuş bir şahsiyettir. Nitekim 100’ü aşkın esere imzasını atmış bir insandır İsmail Hakkı. Bilhassa tefsiri (Rûhü’l-Beyân) çok tanınmış ve beğenilmiştir.

“Seb’al-mesânî” Fâtiha Sûresi’nin diğer adıdır. Kelime anlamı “tekrarlanan yedi (âyet)”dir. Tasavvufa göre bu yedi âyet, yüzdeki yedi hattı (iki kaş, dört kirpik ve bir saç) karşılar ki şairin “Yüzünden okunur “Seb’al-mesânî” yâ Rasûlallah” demesi sanıyorum bundandır. Bu mısrada ayrıca,  Peygamber Efendimiz’in yüzünün, mecâzen Allah’ın âyetleri ile süslendiği de ifade edilmek istenmiştir.

“Gözünden hall olur akd-i maânî yâ Rasûlallah”

 Kur’ân-ı Kerim’in anahtarı Seb’âl-mesânî’ (Fâtiha Sûresi)dir. Peygamber Efendimiz’in yüzü Fâtiha Sûresi’ne benzetildiğine göre, O’nun gözleri de bütün müşkülleri açacaktır.

Şiirin en dikkat çekici beyti şudur:

Sadef-vâr oldu âlem anda sen dürr-i yetîm oldun

Bulunmaz âlem içre sana sânî yâ Rasûlallah

İnci, denizde yaşayan sadefin içinde oluşur. Söylentiye göre nisan ayında sâhile çıkan sadef, ağzını açarmış. O sırada karnına düşen nisan yağmuru damlasıyla denize dönermiş. Denizdeki tuzlu su ortamında bu yağmur damlası sadefe acı verirmiş.

Sadef bu acıyı gidermek için bir sıvı salgılarmış. Zamanla içindeki bu sıvılar katılaşır ve inci oluşurmuş. Sadef bu yağmur damlalarından birden fazla yutmuşsa, inciler küçük ve değersiz olurmuş. Ama tek bir damla yutmuşsa bu inci çok büyük ve değerli olurmuş. Edebiyatımızda bu tür inciler dür-i dâne, yek-dâne, dür-i galtan gibi terkiplerle adlandırılmış. “Dürr-i yetîm” tâbiri sadefteki tek inciden kinayedir ki bu Peygamber Efendimiz için de kullanılan bir ifadedir.

İşte şair

Sadef-vâr oldu âlem anda sen dürr-i yetîm oldun

Bulunmaz âlem içre sana sânî yâ Rasûlallah

beyti ile dünyayı bir sadefe, Peygamber Efendimiz’i de o sadef içinde oluşan tek parça, kıymetli inciye benzetiyor. O, öyle bir incidir ki bir eşi de daha dünyaya gelmemiştir.

Vücûdun zât ü esmâ vü sıfâta mazhar olmakta

Cihânda kimsenin yoktur gümânı yâ Rasûlallah

Hz. Muhammed (s.a.v.), câmi-i cümle esmâdır. Yani O, küllî ismin mazharıdır. Bütün isimler Hz. Muhammed (s.a.v.)’in mazhar olduğu “Câmi” adında toplanmıştır. Yaratılmışların en mükemmeli olan Peygamber Efendimiz; Allahu Teâlâ’nın zâtına, sıfatlarına ve fiillerine mazhar olduğu için bu isme lâyık görülmüştür. Buna hiç kimsenin şüphesi yoktur.

Şair, Peygamber Efendimiz’in bu güzel özellikleri ile ilgili ifadelerden sonra, son beyitte Peygamber Efendimiz’den şefâat dilemektedir. Mahşer günü kendisini Firdevs-i Â’lâ’ya eriştirmesini talep ediyor.