Sultan Üçüncü Mustafa ve İlginç Özellikleri

Sultan Üçüncü Mustafa son derece dindar, zeki, münevver, çalışkan, yenilikçi, alçakgönüllü, cömert, tutumlu, dürüst, temiz kalpli, şefkatli ve hayırsever bir padişahtır. 1766’da gerçekleşen ve iki dakika sürüp İstanbul’un neredeyse yarısını yıkan büyük depremde, halka kendi kesesinden bolca yardım etmiştir. Depremde ağır hasar gören Fatih ve Eyüp Sultan Camilerini 1245 kese altın harcayarak onartmış; İstanbul’u yeni baştan imar ettirmiştir. Davud Paşa Kasrı, Kapalı Çarşı, surlar, Baruthane-i Âmire, Saraçhane, yeniçeri odaları, Tophane, Kızkulesi gibi yıkılan veya hasar gören yerlerin inşa ve tamirini yaptırmıştır. Toplam masraf 22 bin keseye eriştiği tarihî kaynaklarda geçmektedir. Ayrıca şehrin iaşesi için 100 biner kilerlik üç ambar tesis ettirdiği bilinmektedir. Sultan Üçüncü Mustafa adalete önem vermiş, haksızlığa izin vermemiştir. Hukukçulara ayrı bir değer vermiştir. En sık söylediği sözlerden biri şudur: “Bir memleketin hukukçusu bozulursa, adaleti de bozulur. Adalet olmayan memlekette ise dirlik ve düzen kalmaz.” Rüşvet, yalan ve gösterişten nefret eder. Gurura kapılmaz, kimseye büyüklük taslamaz. Padişah olmasına rağmen, emirlerinin altına imza atarken “Fakir III. Mustafa Han” ismini kullanmayı tercih etmiştir. Sözünde ve vaadinde mutlaka durur ve yerine getirir. Bir işle en küçük ayrıntısına kadar ilgilenir. Talihe inanmış ve insanların talihini keşfetmeye çalışmıştır. İyi bir şair ve hattattır. “Cihangir” takma ismiyle muhteşem şiirler kaleme almıştır. Astronomi, dinî ilimler ve Osmanlı tarihiyle de yakından alakadar olmuştur. İlim, din ve sanat adamlarını korumuş, desteklemiş ve hediyeler verirmiştir. Ramazan aylarında İstanbul’daki bütün din bilginlerini sarayda toplar, Kur’an-ı Kerim okutur, açıklamasını yaptırır ve onlarla ilmî sohbetlerde bulunmaktan büyük zevk alır. Sabah namazlarını Ayasofya Camii’nde tebdil-i kıyafet içerisinde cemaatle kılmayı âdet edinmiş olması ayrı bir dikkat çekici hususudur. Prusya Kralı II. Frederik, III. Mustafa’nın yenilik girişimlerini duyunca, padişahı hem tebrik eder hem de bazı öğütlerde bulunur. Ona göre başarının üç altın anahtarı şudur:

1. Bol bol tarih okuyun, eski tecrübelerden faydalanın.
2. Güçlü bir orduya sahip olmaya çalışın. Barış zamanında askerlerinizi sürekli eğitin.
3. Hazineniz daima parayla dolu olsun, ekonomiye önem verin.

Padişah, bu iyi niyetli tavsiyelerden memnun kalır. Fakat bir taraftan da bunları yapmak için gerekli şartlara, imkânlara ve yöntemlere sahip olmadığından yakınır. Daha da önemlisi yeterince yetişmiş insana ve kadroya sahip olamamaktan, “adam kıtlığından” dert yanar. Sultan Üçüncü Mustafa, orduda bir yenileşme gerektiği fikriyle hareket eder. Askerlere eğitim kuralları getirir. İtirazlara aldırmadan tüfeklere süngü taktırır. Yeni bir tophane kurdurup güçlü toplar döktürür. Bahriye, istihkâm ve topçu okulları açar. Yaşlı subaylara bile eğitim mecburiyeti getirir. Ordudaki ıslahat konusunda Baron de Tott adlı Macar uyruklu Fransız’dan çok yararlanır. Baron de Tott, Osmanlı topçu sınıfını yeniden ele alıp modernize eder ve askere Avrupa usulü eğitim yaptırır. Sultan Üçüncü Mustafa, Süveyş Kanalı’nı bile açtırmayı düşünecek kadar ileri görüşlüdür.  Fakat iş başına getireceği yetenekli devlet adamlarının olmaması onu üzmektedir. Rus Savaşı sırasında üzüntüsünden hastalanır ve kalp yetmezliğinden dolayı 21 Ocak 1774 günü vefat etmiştir.

Bekir AYDOĞAN

Yazar