ÇAY KİTABI

Çay kullanımının Türkiye'de uzun bir geçmişinin olması¸ Türklerin kendi çay kültürlerini yaratıp geliştirmelerini sağlamış­tır. Çay yalnızca evlerde değil¸ çayhanelerde¸ çay bahçelerinde¸ kıraathane ve kahvehanelerde de içilmiştir. Zamanla¸ Türkiye'de çay kullanımı giderek kahve kullanımının önüne geçmiştir. Bugün ise¸ ülkemizde çay¸ sudan sonra en çok tüketilen içecektir. Bu du­rum doğal olarak zengin bir çay kültürünün oluşmasına yol aç­mıştır. Çay¸ türkülere¸ manilere¸ bilmecelere¸ tekerlemelere girmiş¸ şiirlerd

Çay kullanımının Türkiye'de uzun bir geçmişinin olması¸ Türklerin kendi çay kültürlerini yaratıp geliştirmelerini sağlamış­tır. Çay yalnızca evlerde değil¸ çayhanelerde¸ çay bahçelerinde¸ kıraathane ve kahvehanelerde de içilmiştir. Zamanla¸ Türkiye'de çay kullanımı giderek kahve kullanımının önüne geçmiştir. Bugün ise¸ ülkemizde çay¸ sudan sonra en çok tüketilen içecektir. Bu du­rum doğal olarak zengin bir çay kültürünün oluşmasına yol aç­mıştır. Çay¸ türkülere¸ manilere¸ bilmecelere¸ tekerlemelere girmiş¸ şiirlerde¸ hikâyelerde¸ romanlarda çaydan söz edilmiş¸ ressamlar çay kültürünü işleyen resimler yapmışlar¸ karikatüristler çayla ilgili karikatürler çizmişlerdir.

Çay Kitabı'nda¸ çayın çeşitli özellikleri kısaca anlatıldıktan sonra¸ dünyadaki ve Türkiye'deki tarihi gelişimi özetleniyor. Ça­yın halk kültürümüzdeki yeri gösterilmeye çalışılırken¸ Türk Edebiyatında çay konusu şiirden başlanıp hikâye¸ seyahatname ve anı gibi türlerde inceleniyor. Örneklerde de görülebileceği gibi¸ edebi­yatımızda çayla ilgili zengin bir malzemeyle karşılaşıyoruz.

Çayla ilgili şiirlerin¸ bu arada anonim şiirlerin metinleri tam olarak verilmeye çalışılmış. Bu durumda okuyucu çayla ilgili sanat¸ edebiyat ve folklor verimlerinin hatırı sayılır bir bölümünü kitapta bulacaktır. Özellikle ülkemizin çay yetiştirme bölgesi olan Rize ve Trabzon yöresi halk kültüründe çayla ilgili zengin örnekler vardır. Artık kaybolmaya yüz tutan atışmalara fazla yer ayrılması bu örneklerin giderek azalmakta oluşundandır. Bu alanda yeni örneklere gelecekte belki de hiç rastlanmayacaktır. Kitaptaki ‘İlâhilerde Çay' bölümünde şu ifadelere yer verilmiş:

"Çayın¸ tarikat meclislerinde sevilerek içilmesi ve bol çay elde etmek için semaverlerin kaynatılması¸ tasavvuftaki bazı kavramlarla bütünleştirilmiştir. Örneğin¸ Ahmet Yesevî'den günümüze kadar uzanan bir gelenekte çay şifadır. Çayın hazırlandığı suyu ısıtan semaver de şifa dağıtıcı olarak görülür. Yalnızca sohbetlerde değil¸ mevlitlerde¸ hamam çıkışlarında insanları rahatlatmak için semaver kaynatılır ve çay verilir. Semaver bir şifahaneye¸ dertlilere şifa veren bir manevî çeşmeye benzetilir. Semaver sohbetlerinde üç ana unsur; saki¸ gazelhan ve muhibbandır. Bu sohbetlerde çaya "küçük derviş" denir. Semaverin ise bağrı ateşte yanar. Musluğundan akan sular ve çaylar¸ yaşlar¸ kanlı yaşlardır. Sohbetlerde küçük çay bardakları kullanılır ve sessizliğin bozulmaması için çay kaşığı kullanılmaz¸ çaylar sert şekerle kıtlama olarak içilir. Sessizlik içinde yudumlanan çay (mey) insanı başka âlemlere taşır. Semaverli çay sohbetlerini çok seven Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi semaver hakkında şöyle der:

Semaver yar u yaranıyla hazır

Çiçek altında teşrifine nazır

Zaman hoştur¸ zemin hoştur¸ mekân hoş

Bu hoş demde hoş olup gel misafir

Nakşibendî sohbetlerinde semaver kaynarken ilâhîler okunur. Semaver sanki bir daüşşifadır. Ondan verilen çayla ve sohbetin manevî havasıyla insanlar manevî coşkuya kapılır¸ ruhları ferahlar."